Những sai lầm phổ biến trong dinh dưỡng học đường hiện nay

Những sai lầm thường gặp trong dinh dưỡng học đường

Theo PGS.TS. Nguyễn Trọng Hưng, Giám đốc Trung tâm tư vấn, Phục hồi dinh dưỡng và Kiểm soát béo phì, Viện Dinh dưỡng Quốc gia, trong thực tế hiện nay, chế độ ăn của học sinh đang chịu ảnh hưởng mạnh từ nhịp sống nhanh, áp lực học tập và môi trường thực phẩm phong phú nhưng thiếu kiểm soát, dẫn đến nhiều sai lầm phổ biến có thể gây hệ quả lâu dài đối với sức khỏe.

Một trong những sai lầm điển hình là bỏ bữa, đặc biệt là bữa sáng. Khi không được cung cấp năng lượng kịp thời, não bộ rơi vào trạng thái thiếu glucose tương đối, làm giảm khả năng tập trung, ghi nhớ và tăng cảm giác mệt mỏi; về lâu dài, thói quen này còn làm rối loạn chuyển hóa, tăng nguy cơ tăng cân bù vào cuối ngày và góp phần vào béo phì. Ngược lại, một số học sinh lại ăn quá nhiều vào buổi tối, nhất là thực phẩm giàu năng lượng và chất béo, khiến cơ thể tích trữ năng lượng dư thừa, ảnh hưởng đến giấc ngủ và tạo nền tảng cho rối loạn chuyển hóa.

Ảnh minh họa.

Sai lầm thứ hai là tiêu thụ quá nhiều thực phẩm siêu chế biến như đồ ăn nhanh, nước ngọt, bánh kẹo công nghiệp. Những thực phẩm này thường giàu đường đơn, chất béo bão hòa và muối nhưng nghèo vi chất dinh dưỡng, dẫn đến tình trạng "no năng lượng nhưng đói dinh dưỡng". Hệ quả không chỉ là tăng cân mà còn làm tăng nguy cơ kháng insulin, một bước đệm quan trọng dẫn đến đái tháo đường, đồng thời thúc đẩy tình trạng viêm mạn tính mức độ thấp—yếu tố liên quan chặt chẽ với bệnh tim mạch sau này. Ngoài ra, việc tiêu thụ nhiều đường còn ảnh hưởng đến sức khỏe răng miệng, làm tăng nguy cơ sâu răng và viêm lợi.

Sai lầm thứ ba là khẩu phần thiếu cân đối, đặc biệt là thiếu rau xanh, trái cây và chất xơ. Điều này không chỉ làm giảm cung cấp vitamin và khoáng chất thiết yếu mà còn ảnh hưởng đến hệ vi sinh đường ruột, một yếu tố quan trọng trong miễn dịch và chuyển hóa. Thiếu chất xơ kéo dài có thể dẫn đến táo bón, rối loạn tiêu hóa và góp phần vào rối loạn lipid máu. Song song đó, nhiều học sinh có xu hướng ăn ít protein chất lượng cao hoặc phân bố protein không hợp lý trong ngày, làm ảnh hưởng đến phát triển thể chất và chức năng nhận thức.

Việc lạm dụng đồ uống chứa caffeine như trà sữa, cà phê, nước tăng lực cũng là vấn đề đáng lưu ý. Dù có thể tạo cảm giác tỉnh táo tạm thời, caffeine nếu dùng quá mức sẽ gây rối loạn giấc ngủ, tăng nhịp tim và làm gia tăng mức độ căng thẳng. Giấc ngủ kém chất lượng lại tác động ngược đến chuyển hóa, làm tăng hormone gây đói và giảm hormone tạo cảm giác no, từ đó thúc đẩy ăn quá mức và tăng cân. Đây là một vòng xoắn bất lợi nếu không được điều chỉnh kịp thời.

Một sai lầm mang tính hành vi là ăn uống không đúng giờ, vừa ăn vừa sử dụng thiết bị điện tử hoặc học bài. Những thói quen này làm giảm khả năng nhận biết tín hiệu no, dễ dẫn đến ăn quá nhiều hoặc ăn không đủ. Đồng thời, việc ăn nhanh, nhai không kỹ cũng ảnh hưởng đến tiêu hóa và hấp thu dinh dưỡng. Về lâu dài, những hành vi này có thể làm rối loạn mối liên hệ tự nhiên giữa cảm giác đói–no và hành vi ăn uống.

Hệ quả lâu dài của những sai lầm trên không chỉ dừng ở các bệnh lý chuyển hóa mà còn ảnh hưởng đến phát triển thể chất, tâm lý và hiệu suất học tập. Trẻ có chế độ ăn không hợp lý dễ rơi vào tình trạng suy dinh dưỡng tiềm ẩn hoặc thừa cân béo phì, đều có thể làm suy giảm miễn dịch, tăng nguy cơ mắc bệnh và ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống. Ngoài ra, sự thiếu hụt vi chất như sắt, kẽm, vitamin nhóm B còn liên quan đến giảm khả năng tập trung, ghi nhớ và tăng nguy cơ rối loạn cảm xúc.

Dinh dưỡng đúng cách khắc phục

PGS.TS. Nguyễn Trọng Hưng cho biết, để khắc phục, cần tiếp cận theo hướng toàn diện và bền vững. Trước hết, học sinh nên duy trì ba bữa chính và 1–2 bữa phụ hợp lý, không bỏ bữa sáng, đảm bảo cung cấp năng lượng đều đặn trong ngày. Khẩu phần cần cân đối giữa các nhóm chất, ưu tiên thực phẩm tươi như rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, thịt, cá, trứng, sữa và các loại đậu. Hạn chế tối đa thực phẩm siêu chế biến, đồ uống có đường và chất kích thích. Đồng thời, cần uống đủ nước và duy trì thói quen ăn uống đúng giờ, ăn chậm, tập trung khi ăn.

Vai trò của gia đình và nhà trường cũng rất quan trọng trong việc định hướng hành vi dinh dưỡng. Cha mẹ cần làm gương, tạo môi trường ăn uống lành mạnh và giáo dục trẻ về lựa chọn thực phẩm. Nhà trường có thể tích hợp giáo dục dinh dưỡng vào chương trình học, đồng thời kiểm soát chất lượng thực phẩm tại căng tin. Bên cạnh đó, việc kết hợp dinh dưỡng hợp lý với vận động thể lực thường xuyên và giấc ngủ đủ sẽ giúp điều hòa chuyển hóa, cải thiện sức khỏe toàn diện.

Những sai lầm trong chế độ ăn của học sinh hiện nay chủ yếu xuất phát từ mất cân đối dinh dưỡng và thói quen ăn uống không khoa học. Nếu không được điều chỉnh, chúng có thể dẫn đến các bệnh mạn tính như béo phì, đái tháo đường và tim mạch trong tương lai. Việc nhận diện sớm và xây dựng lại thói quen ăn uống lành mạnh sẽ là chìa khóa để bảo vệ sức khỏe lâu dài và nâng cao chất lượng học tập.