Những sáng kiến cho sản phẩm xanh

Sinh viên thuyết trình tại vòng chung kết cuộc thi “Đổi mới sáng tạo khởi nghiệp” của Trường đại học Công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh.

Những năm gần đây, đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp xanh và phát triển bền vững ngày càng được quan tâm trong môi trường giáo dục. Nhiều cuộc thi không chỉ tìm kiếm những ý tưởng mới mà còn yêu cầu người học đánh giá nhu cầu thị trường, tính khả thi, khả năng thương mại hóa và tác động đối với cộng đồng. Các cuộc thi đã thúc đẩy người học tiếp cận bài toán phát triển xanh bằng tư duy liên ngành, kiến thức nông nghiệp được kết nối với công nghệ, thiết kế, kinh tế, truyền thông và chuỗi cung ứng… để một ý tưởng có thể trở thành sản phẩm hoàn chỉnh.

Chẳng hạn, năm 2026, Học viện Nông nghiệp Việt Nam tiếp tục tổ chức cuộc thi “Khởi nghiệp nông nghiệp đổi mới sáng tạo” dành cho sinh viên các trường đại học, cao đẳng, học viện, học sinh trung học phổ thông và thanh niên trên cả nước. Các dự án được khuyến khích ứng dụng thành tựu khoa học-công nghệ trong nông nghiệp, thực phẩm, nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo ra giải pháp phát triển bền vững.

Trường đại học Nông Lâm Thành phố Hồ Chí Minh thông qua cuộc thi “Khởi nghiệp nông nghiệp” (được tổ chức hằng năm kể từ 2018 đến nay) tiếp tục hướng đến những dự án có tính ứng dụng, phù hợp yêu cầu phát triển nền nông nghiệp hiện đại và hội nhập. Còn tại Trường đại học Công Thương Thành phố Hồ Chí Minh, cuộc thi “Đổi mới và phát triển thực phẩm” gắn đổi mới sản phẩm với an ninh lương thực, nông nghiệp xanh, biến đổi khí hậu và trách nhiệm xã hội…

Có thể thấy, dù có chủ đề và cách thức tổ chức khác nhau, các cuộc thi đều phản ánh một xu hướng chung là chuyển từ tư duy tạo ra sản phẩm sang tư duy phát triển chuỗi giá trị. Trước đây, nhiều ý tưởng chỉ tập trung vào khía cạnh kỹ thuật hoặc chế biến thì nay người học phải đồng thời tính đến vùng nguyên liệu, tiêu chuẩn chất lượng, bao bì, truy xuất nguồn gốc, phương thức tiêu thụ và khả năng mở rộng thị trường. Đây cũng là yêu cầu ngày càng rõ nét đối với các sản phẩm xanh trong bối cảnh phát triển kinh tế tuần hoàn và hội nhập quốc tế.

Việc phát triển sản phẩm địa phương cũng được đặt ra từ góc nhìn của chuỗi cung ứng. Chẳng hạn, cuộc thi Go Global-Vang danh đất Việt do ngành logistics, Trường cao đẳng FPT Polytechnic tổ chức với nhiều nông sản được đề cập từ nguồn nguyên liệu, bảo quản, truy xuất nguồn gốc, thương mại điện tử đến khả năng tham gia chuỗi cung ứng.

Ý tưởng giành Giải nhất cuộc thi tập trung vào sản phẩm mây tre đan tại làng nghề Phú Vinh và cơ sở Mây tre đan Việt Quang (Hà Nội) với thông điệp bảo vệ môi trường và giải quyết những hạn chế thực tế của sản phẩm thủ công. Sinh viên Nguyễn Thị Phương, đại diện đội thi cho biết: Sợi mây và nan tre nếu không được xử lý đúng kỹ thuật có thể giữ độ ẩm, ảnh hưởng đến độ bền và chất lượng trong quá trình bảo quản, vận chuyển. Vì vậy, nhóm đề xuất xây dựng hệ thống sấy và kiểm soát độ ẩm của nguyên liệu trước khi đưa vào sản xuất. Mỗi sản phẩm được đề xuất gắn mã QR để cung cấp thông tin về nguồn gốc, hướng dẫn sử dụng, phương pháp bảo quản và cách xử lý khi xuất hiện dấu hiệu ẩm mốc.

Theo Ban Tổ chức cuộc thi, đây là cách tiếp cận tương đối gần với tư duy chuỗi giá trị. Một sản phẩm xanh cần có nguồn nguyên liệu tự nhiên và phải bảo đảm chất lượng ổn định, kéo dài thời gian sử dụng và cung cấp thông tin minh bạch cho người tiêu dùng. Việc gắn mã QR cho thấy truy xuất nguồn gốc không chỉ có ý nghĩa đối với thực phẩm mà còn có thể giúp sản phẩm thủ công kể câu chuyện về nguyên liệu, người thợ và làng nghề, đồng thời hướng dẫn khách hàng sử dụng đúng cách. Điều đó cho thấy phát triển sản phẩm xanh không nhất thiết phải bắt đầu từ những công nghệ phức tạp mà có thể xuất phát từ những giải pháp phù hợp đặc điểm của từng sản phẩm và nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp.

Các cuộc thi trong trường học có thể tạo ra những gợi mở mới, nhưng khoảng cách từ ý tưởng đến sản phẩm thực tế vẫn còn khá lớn. Thông thường, sinh viên có lợi thế về khả năng tiếp cận công nghệ và nắm bắt xu hướng, song lại thiếu dữ liệu sản xuất, điều kiện khảo nghiệm, nguồn lực tài chính và kinh nghiệm thị trường. Để các sáng kiến có thể tiếp tục phát triển, các chuyên gia về khởi nghiệp cho rằng cần tăng cường sự kết nối giữa nhà trường, người sản xuất, doanh nghiệp và các chuyên gia. Những đề xuất như sấy nguyên liệu, bao bì, truy xuất hay vận chuyển cần được thử nghiệm tại doanh nghiệp và điều chỉnh theo điều kiện sản xuất cụ thể.

Theo các chuyên gia, cùng với việc tổ chức các cuộc thi, cần hình thành cơ chế hỗ trợ sau cuộc thi để những ý tưởng khả thi có cơ hội phát triển thành sản phẩm. Nhà trường có thể phối hợp địa phương, hợp tác xã và doanh nghiệp lựa chọn một số dự án tiêu biểu đưa vào thử nghiệm; đồng thời hỗ trợ hoàn thiện quy trình sản xuất, tiêu chuẩn chất lượng, xây dựng thương hiệu, bảo hộ sở hữu trí tuệ và kết nối thị trường. Chỉ khi được kiểm chứng trong điều kiện sản xuất thực tế, các sáng kiến của sinh viên mới có thể tiếp tục hoàn thiện và tạo ra giá trị kinh tế-xã hội, từng bước hiện thực hóa các chủ trương về tăng trưởng xanh, kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững.

Theo ông Vũ Chí Thành, Hiệu trưởng Trường cao đẳng FPT Polytechnic, chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh và đề án phát triển kinh tế tuần hoàn ở Việt Nam đã tạo cơ sở thúc đẩy sử dụng hiệu quả tài nguyên, đổi mới mô hình tăng trưởng và hài hòa giữa phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường. “Xanh hóa” sản phẩm không chỉ dừng ở việc sử dụng nguyên liệu tự nhiên mà cần được thực hiện xuyên suốt từ vùng nguyên liệu, sản xuất, đóng gói đến bảo quản, vận chuyển, phân phối và xử lý sản phẩm sau sử dụng. Các cơ sở giáo dục cần tăng cường hoạt động đào tạo, khuyến khích đổi mới sáng tạo và tạo điều kiện để sinh viên phát triển các ý tưởng gắn với thực tiễn sản xuất, kinh doanh và phát triển bền vững.