Những tác động của kháng thuốc vượt ra ngoài phạm vi điều trị

Kháng thuốc kháng vi sinh vật (AMR) đang trở thành một trong những thách thức nghiêm trọng đối với sức khỏe cộng đồng toàn cầu. Tình trạng này xảy ra khi các vi sinh vật như vi khuẩn, virus, nấm và ký sinh trùng không còn đáp ứng với những loại thuốc vốn được sử dụng để phòng ngừa, điều trị bệnh truyền nhiễm…

Ảnh minh họa: Gleneagles

Ảnh minh họa: Gleneagles

Tuần lễ nâng cao nhận thức về kháng thuốc kháng sinh toàn cầu năm nay diễn ra từ ngày 18 - 24/11, với chủ đề “Một sức khỏe, một hành động: Ngăn ngừa kháng thuốc ngay bây giờ”. Chiến dịch nhấn mạnh trách nhiệm chung của các quốc gia, ngành y tế và cộng đồng khi tình trạng kháng kháng sinh đã tăng 40% từ năm 2018 đến năm 2023.

Báo cáo giám sát Kháng thuốc kháng sinh Toàn cầu 2025 của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) thực hiện với 22 loại kháng sinh được sử dụng để điều trị các bệnh thông thường, đã kết luận “tình trạng kháng thuốc ngày càng gia tăng đối với các loại kháng sinh thiết yếu đang đặt ra mối đe dọa ngày càng lớn đối với sức khỏe toàn cầu”. Báo cáo đã thu thập dữ liệu từ hơn 100 quốc gia, với tỷ lệ kháng thuốc cao nhất ở Đông Nam Á và Đông Địa Trung Hải. 

WHO cảnh báo, sự gia tăng của các tác nhân gây bệnh kháng thuốc đang khiến nhiều phương pháp điều trị thông thường mất dần hiệu quả, kéo dài thời gian mắc bệnh, làm tăng nguy cơ biến chứng và tử vong. Ngay cả những can thiệp y tế như phẫu thuật, ghép tạng hay điều trị ung thư cũng có thể đối mặt với rủi ro lớn hơn nếu các loại kháng sinh không còn đủ khả năng kiểm soát nhiễm khuẩn.

Những tác động của kháng thuốc vượt ra ngoài phạm vi điều trị, trực tiếp ảnh hưởng đến năng suất lao động và sự phát triển kinh tế - xã hội. Người bệnh nhiễm vi khuẩn kháng thuốc thường phải điều trị kéo dài, sử dụng các loại thuốc đắt tiền hơn hoặc cần đến những phương pháp chăm sóc chuyên sâu, làm gia tăng áp lực tài chính đối với gia đình và hệ thống y tế. Việc kéo dài thời gian điều trị cũng khiến người lao động suy giảm thu nhập, đồng thời làm tăng chi phí đối với doanh nghiệp và toàn xã hội.

WHO cảnh báo, sự gia tăng của các tác nhân gây bệnh kháng thuốc đang khiến nhiều phương pháp điều trị thông thường mất dần hiệu quả. Ảnh: Boston University

WHO cảnh báo, sự gia tăng của các tác nhân gây bệnh kháng thuốc đang khiến nhiều phương pháp điều trị thông thường mất dần hiệu quả. Ảnh: Boston University

Ước tính của WHO cho thấy, nếu các biện pháp ứng phó không được tăng cường, chi phí điều trị riêng các bệnh nhiễm khuẩn kháng thuốc trên toàn cầu có thể lên tới 412 tỷ USD mỗi năm trong giai đoạn từ nay đến năm 2035. Cùng với đó, thiệt hại về năng suất lao động có thể đạt 443 tỷ USD mỗi năm, phản ánh những hệ lụy kinh tế sâu rộng của tình trạng kháng thuốc đối với các quốc gia.

Tại buổi tọa đàm "Nhiễm trùng hô hấp cộng đồng và chiến lược dự phòng hiệu quả" mới đây, TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu, Phó Giám đốc Sở Y tế TP.HCM, thông tin trong giai đoạn giao mùa cuối năm, các tác nhân như virus cúm mùa, virus hợp bào hô hấp (RSV), phế cầu khuẩn thường gia tăng mạnh.

Dù phần lớn khởi phát với triệu chứng nhẹ, nhưng đối với nhóm đối tượng dễ bị tổn thương như trẻ nhỏ dưới 5 tuổi, người cao tuổi và người có bệnh lý nền mạn tính, bệnh có thể diễn tiến nhanh thành viêm phổi nặng, suy hô hấp, gây áp lực lớn lên hệ thống điều trị tuyến cuối và làm tăng nguy cơ tử vong.

Trong bức tranh dịch tễ này, TS.BS Vĩnh Châu cho hay phần lớn các trường hợp ho, sốt, viêm đường hô hấp trên là do virus gây ra, kháng sinh hoàn toàn không có tác dụng. Thế nhưng, thói quen tự ý mua và sử dụng kháng sinh của người dân vẫn diễn ra phổ biến.

"Mỗi liều kháng sinh dùng không cần thiết hoặc không hợp lý là một lần vô tình tạo điều kiện cho vi khuẩn thích nghi và hình thành các chủng đa kháng thuốc. Hệ quả là Việt Nam đang phải đối mặt với mối đe dọa ngày càng gia tăng của tình trạng đề kháng kháng sinh, làm cạn kiệt dần vũ khí điều trị hiệu quả khi người bệnh thực sự cần đến", ông Châu nhấn mạnh.

Thói quen tự ý mua và sử dụng kháng sinh của người dân vẫn diễn ra phổ biến. Ảnh: Humanitas Research

Thói quen tự ý mua và sử dụng kháng sinh của người dân vẫn diễn ra phổ biến. Ảnh: Humanitas Research

Thông tin rõ hơn, TS.BS Phạm Hùng Vân, Hội Vi sinh lâm sàng TP.HCM, Viện Nghiên cứu và Phát triển Vi sinh lâm sàng Việt Nam, đã dẫn kết quả nghiên cứu trên 15.936 bệnh nhân nhập viện vì nhiễm trùng hô hấp giai đoạn 2020 - 2024, có 5.081 trường hợp phát hiện tác nhân virus, chiếm 31,88%. Trong số các trường hợp phát hiện virus, Rhinovirus chiếm tỉ lệ cao nhất với 20,63%, tiếp đến là virus cúm A (16,77%) và RSV (16,51%).

Đặc biệt đáng lưu ý, tình trạng kháng kháng sinh ở vi khuẩn Gram âm đang trở thành thách thức lớn. Theo dữ liệu giám sát kháng kháng sinh tại Việt Nam giai đoạn 2023 - 2024, tỷ lệ phát hiện enzyme carbapenemase, có khả năng làm bất hoạt nhóm kháng sinh carbapenem, ở vi khuẩn Acinetobacter baumannii lên tới 60,93%; Klebsiella pneumoniae là 49,37%; Pseudomonas aeruginosa là 38,06%... Những số liệu này cho thấy nguy cơ hạn chế lựa chọn kháng sinh trong điều trị các trường hợp nhiễm khuẩn nặng.

Theo TS.BS Phạm Hùng Vân, việc xác định chính xác tác nhân gây bệnh ngay từ giai đoạn đầu có ý nghĩa quan trọng, bởi triệu chứng lâm sàng thường không đặc hiệu, khó phân biệt nhiễm virus hay vi khuẩn. Đối với trường hợp nhiễm trùng nặng, phát hiện sớm tác nhân gây bệnh và nguy cơ kháng kháng sinh có thể góp phần nâng cao hiệu quả điều trị, tăng cơ hội cứu sống người bệnh.

Đối với cộng đồng, trọng tâm là triển khai kê đơn điện tử, liên thông dữ liệu đơn thuốc. Ảnh: Global Solutions

Đối với cộng đồng, trọng tâm là triển khai kê đơn điện tử, liên thông dữ liệu đơn thuốc. Ảnh: Global Solutions

Trước thực tế đó, Sở Y tế TP.HCM xác định công tác y tế dự phòng phải đi trước một bước, tập trung vào 4 định hướng trọng tâm. Thứ nhất, tăng cường giám sát, phát hiện và cảnh báo sớm nguy cơ dịch bệnh. Thứ hai, thúc đẩy tiêm chủng dự phòng theo vòng đời. Vaccine là một trong những biện pháp dự phòng đặc hiệu hiệu quả, góp phần giảm nguy cơ mắc bệnh, nhập viện, biến chứng nặng và gián tiếp giảm nhu cầu sử dụng kháng sinh.

Thứ ba, tăng cường quản lý, sử dụng kháng sinh an toàn, hợp lý. Đối với cộng đồng, trọng tâm là triển khai kê đơn điện tử, liên thông dữ liệu đơn thuốc, tăng cường kiểm soát việc bán kháng sinh theo đơn tại các nhà thuốc. Thứ tư, bên cạnh các giải pháp chuyên môn, việc nâng cao nhận thức và thay đổi thói quen sử dụng thuốc của người dân có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. 

Tại Hà Nội, Bệnh viện Bạch Mai mới đây cũng phát đi khuyến cáo về công tác quản lý sử dụng kháng sinh và kiểm soát nhiễm khuẩn, với sự phối hợp giữa bác sĩ lâm sàng, dược sĩ lâm sàng và các chuyên gia vi sinh. Theo đó, Bệnh viện Bạch Mai khuyến cáo người dân chỉ sử dụng kháng sinh khi có chỉ định của bác sĩ.

Việc lựa chọn thuốc cần căn cứ vào tình trạng nhiễm khuẩn và đánh giá chuyên môn. Người dân cũng cần tuân thủ đúng hướng dẫn điều trị: Sử dụng đúng loại thuốc, liều lượng, khoảng cách giữa các lần uống và thời gian điều trị theo chỉ định. Không tự ý tăng, giảm liều, đổi thuốc hoặc ngừng thuốc khi chưa có ý kiến của bác sĩ.

Việc lựa chọn thuốc cần căn cứ vào tình trạng nhiễm khuẩn và đánh giá chuyên môn. Ảnh: Vecteezy

Việc lựa chọn thuốc cần căn cứ vào tình trạng nhiễm khuẩn và đánh giá chuyên môn. Ảnh: Vecteezy

Theo các cơ quan y tế, kháng thuốc là thách thức không của riêng ai. Mỗi người sử dụng kháng sinh đúng cách, mỗi cán bộ y tế thực hành kê đơn hợp lý và mỗi cộng đồng chủ động phòng ngừa nhiễm khuẩn sẽ góp phần làm chậm quá trình gia tăng kháng thuốc.

Hoài Phương

Nguồn VnEconomy: https://vneconomy.vn/nhung-tac-dong-cua-khang-thuoc-vuot-ra-ngoai-pham-vi-dieu-tri.htm