Nơi sinh ra những vần thơ, bài ca yêu nước

Từ Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc của Danh nhân văn hóa Nguyễn Đình Chiểu đến bài thơ Vàm Cỏ Đông của Hoài Vũ được nhạc sĩ Trương Quang Lục phổ nhạc, hình ảnh người dân hiện lên chân chất, nghĩa tình, yêu nước và kiên cường trước ngoại xâm.

Thanh niên Tây Ninh tự hào vì địa phương có những địa danh lưu dấu ấn về truyền thống kiên cường, bất khuất của cha ông.

Tượng đài người nghĩa sĩ trong áng văn bất hủ

Trong dòng chảy văn học dân tộc, hiếm có tác phẩm nào vừa mang giá trị lịch sử, vừa có sức lay động lòng người mạnh mẽ như Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc của Danh nhân văn hóa Nguyễn Đình Chiểu. Hơn 160 năm sau ngày ra đời, áng văn ấy vẫn được xem là bản anh hùng ca bất tử về tinh thần yêu nước của người dân Nam Bộ.

Nguyễn Đình Chiểu sinh năm 1822 tại Gia Định. Cuộc đời ông là biểu tượng của nghị lực và lòng yêu nước. Khi đang trên đường lập thân bằng con đường khoa cử, ông phải bỏ thi trở về chịu tang mẹ và sau đó bị bệnh, mù cả hai mắt. Mất ánh sáng nhưng không mất niềm tin, ông mở trường dạy học, bốc thuốc cứu người và dùng ngòi bút làm vũ khí để bảo vệ lẽ phải, bảo vệ dân tộc.

Năm 1859, thực dân Pháp nổ súng đánh chiếm thành Gia Định. Nguyễn Đình Chiểu về quê vợ ở Cần Giuộc. Trên vùng đất này, ông tận mắt chứng kiến cảnh quê hương bị giày xéo và sự vùng lên đầy khí phách của những người nông dân áo vải. Chính từ hiện thực ấy, Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc ra đời sau trận tập kích đồn giặc của nghĩa quân đêm 16/12/1861.

Mở đầu tác phẩm là hai câu văn đã trở thành bất hủ "Súng giặc đất rền/Lòng dân trời tỏ". Chỉ bằng vài chữ ngắn gọn, Nguyễn Đình Chiểu đã đặt đối lập giữa sức mạnh của quân xâm lược và ý chí của nhân dân. Tiếng súng có thể làm rung chuyển mặt đất, nhưng không thể khuất phục được lòng yêu nước.

Điều đặc biệt là lần đầu tiên trong văn học trung đại Việt Nam, người nông dân được đặt ở vị trí trung tâm của một tượng đài nghệ thuật. Họ không phải tướng lĩnh, không phải những người được huấn luyện quân sự bài bản. Đó là những người "Cui cút làm ăn, toan lo nghèo khó". Quanh năm gắn với ruộng đồng, với cuộc sống mưu sinh vất vả nhưng khi đất nước lâm nguy, họ sẵn sàng cầm giáo mác, dao phay lao vào trận tuyến. Nguyễn Đình Chiểu đã nhìn thấy trong những con người bình dị ấy phẩm chất cao đẹp nhất của dân tộc, đó là lòng yêu nước.

Thanh niên, học sinh viếng thăm và tìm hiểu về cuộc đời, sự nghiệp của Danh nhân văn hoá Nguyễn Đình Chiểu.

Từ những người nông dân chân lấm tay bùn, ông dựng nên tượng đài những người anh hùng bất tử. Điều làm nên giá trị trường tồn của tác phẩm chính là lời ca ngợi tinh thần yêu nước, là sự trân trọng đối với những con người bình dị đã làm nên lịch sử. Qua ngòi bút Nguyễn Đình Chiểu, người nông dân Cần Giuộc trở thành biểu tượng cho khí phách Nam Bộ: Chất phác mà kiên cường, bình dị mà bất khuất.

Nuôi dưỡng tinh thần yêu nước

Nằm tại xã Mỹ Lộc (tỉnh Tây Ninh), Tổ đình Tôn Thạnh vẫn lặng lẽ tồn tại như một chứng nhân lịch sử. Ngôi cổ tự đã có từ hơn hai thế kỷ này từng là nơi Nguyễn Đình Chiểu dạy học, bốc thuốc cứu người và sáng tác nhiều tác phẩm nổi tiếng, trong đó có Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc. Dưới mái ngói phủ màu thời gian, du khách hôm nay vẫn có thể hình dung về một người thầy giáo mù với trái tim sáng ngời, ngày ngày truyền chữ nghĩa cho học trò, truyền đạo lý làm người và nuôi dưỡng tinh thần yêu nước cho nhân dân.

Cách Tổ đình Tôn Thạnh khoảng 100m là Nhà lưu niệm Nguyễn Đình Chiểu, nơi lưu giữ nhiều tư liệu, hình ảnh và hiện vật liên quan đến cuộc đời, sự nghiệp của nhà thơ yêu nước. Trong cái nắng đầu thu của miền hạ lưu sông Vàm Cỏ, từng đoàn khách tới viếng thăm. Không gian trưng bày giới thiệu nhiều hình ảnh, tư liệu về cuộc đời, sự nghiệp và các tác phẩm tiêu biểu của cụ Đồ Chiểu. Những trang tư liệu, hiện vật giúp người xem hình dung rõ hơn về một nhân cách lớn của dân tộc - người đã dùng ngòi bút làm vũ khí đấu tranh chống ngoại xâm và bảo vệ những giá trị đạo nghĩa của người Việt. "Chở bao nhiêu đạo thuyền không khẳm/Đâm mấy thằng gian bút chẳng tà".

Anh Đinh Hoài Anh (Thành phố Hồ Chí Minh) tìm về vùng đất Cần Giuộc anh hùng để cảm nhận rõ hơn tinh thần yêu nước của cha ông.

Trong dịp nghỉ lễ Quốc khánh 2/9, anh Đinh Hoài Anh (Thành phố Hồ Chí Minh) dành thời gian đến tham quan Nhà lưu niệm Nguyễn Đình Chiểu sau khi ghé thăm một số di tích lịch sử trên địa bàn Tây Ninh.

"Từ thời đi học, tôi đã biết đến Nguyễn Đình Chiểu qua Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc. Lần này đến tận nơi, thắp nén nhang tưởng nhớ cụ và tìm hiểu thêm về vùng đất Cần Giuộc anh hùng, tôi cảm nhận rõ hơn tinh thần yêu nước của cha ông. Qua mỗi chuyến đi, tôi càng thấy lịch sử dân tộc không chỉ nằm trong sách vở mà hiện diện ở rất nhiều vùng quê, trong các di tích, ký ức cộng đồng và cả trong cuộc sống hôm nay", anh Hoài Anh chia sẻ.

Giữa trung tâm xã Cần Giuộc hôm nay là Tượng đài Nghĩa sĩ Cần Giuộc - hiện thân của những người anh hùng trong tác phẩm. Sừng sững giữa vùng đất lịch sử, tượng đài như lời tri ân dành cho những người nông dân đã ngã xuống vì độc lập dân tộc. Mỗi năm, nơi đây đón nhiều học sinh, đoàn viên, du khách đến dâng hương, tìm hiểu lịch sử và ôn lại truyền thống đấu tranh kiên cường của cha ông.

Bút tích của nhà thơ yêu nước Nguyễn Đình Chiểu tại Tổ đình Tôn Thạnh.

Từ những trang văn của Nguyễn Đình Chiểu, tinh thần yêu nước được chuyển hóa thành những bài học sống động về trách nhiệm công dân, về lòng tự hào dân tộc và tình yêu quê hương đất nước. Là người con của quê hương Cần Giuộc, anh Nguyễn Anh Vũ, Bí thư Đoàn xã Mỹ Lộc cho biết, tìm hiểu về cuộc đời và sự nghiệp của Danh nhân văn hóa Nguyễn Đình Chiểu, anh càng cảm thấy tự hào khi địa phương có những địa danh lưu dấu ấn cụ.

Theo anh Vũ, đây là những công trình văn hóa có ý nghĩa đặc biệt trong công tác giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Qua những tác phẩm bất hủ của Nguyễn Đình Chiểu, đoàn viên, thanh thiếu niên có cơ hội hiểu hơn về tinh thần yêu nước, ý chí kiên cường của cha ông, từ đó bồi đắp trách nhiệm đối với quê hương và đất nước.

Từ nghĩa sĩ Cần Giuộc đến du kích Vàm Cỏ Đông

Từ bức tranh ngập tràn khói lửa những ngày đầu chống Pháp trong thơ Nguyễn Đình Chiểu, hơn một thế kỷ sau, nhà thơ Hoài Vũ lại tiếp nối mạch nguồn ấy khi tái hiện mảnh đất kiên cường qua hình ảnh dòng Vàm Cỏ Đông giữa những năm tháng kháng chiến chống Mỹ, cứu nước gian khổ mà anh hùng.

Bài thơ Vàm Cỏ Đông, sau đó được nhạc sĩ Trương Quang Lục phổ nhạc, đã trở thành một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất viết về vùng đất này. Nhiều người nhớ đến bài thơ bởi vẻ đẹp trữ tình của dòng sông: "Ở tận sông Hồng em có biết/Quê hương anh cũng có dòng sông..." nhưng phía sau chất thơ ấy là một mạch nguồn sâu xa về tinh thần yêu nước và ý chí chống ngoại xâm của người dân, đưa hình ảnh dòng Vàm Cỏ Đông trở thành biểu tượng của tình yêu quê hương đất nước. Điều đó được thể hiện rõ trong những câu thơ: "Đuổi Pháp đi rồi nay đuổi Mỹ xâm lăng/Giặc đi đời giặc sông càng xanh trong".

Ở đây, dòng Vàm Cỏ không chỉ là một địa danh. Dòng sông trở thành nhân chứng lịch sử. Dòng nước ấy đã chứng kiến những lớp người đứng lên chiến đấu để bảo vệ quê hương. Nếu trong Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc, hình tượng trung tâm là người nông dân áo vải chống Pháp, thì trong Vàm Cỏ Đông, hình tượng trung tâm là người chiến sĩ giải phóng: "Có anh du kích dũng cảm kiên cường/Lẫn ánh trăng mờ băng lửa đạn qua sông".

Hai tác phẩm ra đời cách nhau hơn một thế kỷ nhưng cùng gặp nhau ở một điểm, đó là đều ca ngợi những con người bình dị làm nên lịch sử. Người nghĩa sĩ Cần Giuộc năm xưa và anh du kích Vàm Cỏ Đông hôm qua đều là những người dân bình thường. Khi Tổ quốc cần, họ sẵn sàng đứng lên chiến đấu để bảo vệ từng mái nhà, từng thửa ruộng, từng dòng sông quê hương...

Đó cũng là tinh thần được gửi gắm trong những câu thơ: "Ta quyết giữ từng chiếc xuồng tấm lưới cây dầm/Từng con người làm nên lịch sử". "Từng con người làm nên lịch sử" có lẽ là câu thơ khái quát rõ nhất phẩm chất của người nơi đây qua nhiều thế hệ. Lịch sử không chỉ được làm nên bởi những anh hùng được ghi tên trong sử sách, mà còn bởi những con người bình dị, những người nông dân, du kích, mẹ Việt Nam anh hùng, những người dân đã hy sinh thầm lặng vì độc lập dân tộc.

Nhà lưu niệm Nguyễn Đình Chiểu mới được khánh thành tại xã Mỹ Lộc, tỉnh Tây Ninh.

Cảm nhận ấy vẫn hiện hữu trong những người tìm về Vàm Cỏ Đông hôm nay. Trong chuyến tham quan các di tích lịch sử tại Cần Giuộc và dọc đôi bờ Vàm Cỏ Đông, chị Nguyễn Thị Quỳnh Uyển, du khách đến từ tỉnh Lâm Đồng chia sẻ: “Tôi đã học thuộc lòng và nghe rất nhiều về bài Vàm Cỏ Đông từ nhỏ, nhưng khi đứng bên dòng sông mới cảm nhận hết ý nghĩa của những câu hát. Đây là một dòng sông đẹp, là dòng sông của lịch sử, của những con người đã góp phần làm nên chiến thắng.”

Theo ông Huỳnh Cao Chánh, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Tây Ninh, có lẽ vì thế mà những vần thơ của Nguyễn Đình Chiểu hay những câu hát về Vàm Cỏ Đông vẫn còn sức sống đến hôm nay. Thơ ca kể về quá khứ một cách hào hùng mà đẹp đẽ, đồng thời nhắc nhở rằng tinh thần yêu nước được hun đúc qua nhiều thế hệ vẫn đang hiện diện trong từng vùng quê, từng dòng sông và trong mỗi người dân trên vùng đất anh hùng.

Tròn 165 năm đã trôi qua kể từ ngày Nguyễn Đình Chiểu viết Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc. Cũng đã hơn 60 năm kể từ khi những câu thơ Vàm Cỏ Đông vang lên giữa những năm tháng đất nước còn chìm trong khói lửa chiến tranh nhưng tinh thần mà hai tác phẩm gửi gắm vẫn còn nguyên giá trị. Dòng Vàm Cỏ vẫn lặng lẽ chảy qua những cánh đồng, làng quê và phố thị hôm nay. Trên vùng đất Cần Giuộc anh hùng, Tổ đình Tôn Thạnh, Nhà lưu niệm Nguyễn Đình Chiểu hay Tượng đài Nghĩa sĩ Cần Giuộc vẫn đón những bước chân tìm về nguồn cội.

Và cũng như dòng sông ấy chưa bao giờ ngừng chảy, những vần thơ yêu nước của Nguyễn Đình Chiểu, những câu hát về Vàm Cỏ Đông vẫn tiếp tục chảy trong ký ức nhiều thế hệ, kể câu chuyện về một vùng đất anh hùng và những con người bình dị đã làm nên lịch sử.