Nước Mỹ hoãn áp thuế quan dư thừa công suất: Cục diện chuỗi cung ứng toàn cầu chao đảo

Tổng thống Donald Trump phát biểu trong một cuộc họp báo tại Nhà Trắng, vào thời điểm đánh dấu một năm nhiệm kỳ thứ hai của ông, tại Washington, D.C., ngày 20/01/2026. Ảnh: Reuters

Quyết định tạm ngưng kích hoạt hàng rào thuế quan mới phản ánh sự giằng co gay gắt giữa mục tiêu bảo hộ sản xuất nội địa lâu dài và áp lực lạm phát sát sườn đè nặng lên cử tri Mỹ. Dù các nhà điều tra thương mại Mỹ đã hoàn tất việc xem xét 16 nền kinh tế bị cáo buộc sản xuất dư thừa từ tấm pin năng lượng mặt trời, hóa chất cho đến ô tô, thời điểm công bố chính thức vẫn bị hoãn lại.

Sự chần chừ này bộc lộ rõ tình thế lưỡng dụng của chính quyền hiện tại khi bài toán chi phí sinh hoạt trở thành nỗi lo hàng đầu của người dân trước thềm bầu cử. Việc bổ sung thêm các mức thuế mới vào lúc này có thể đẩy giá hàng hóa tiêu dùng lên cao, trực tiếp làm suy giảm niềm tin của cử tri vào khả năng điều hành kinh tế của Nhà Trắng.

Nghiên cứu công bố vào tháng 10/2026 của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ chi nhánh New York (Fed New York) chỉ ra rằng, cứ mỗi 1 điểm phần trăm tăng thêm trong mức thuế quan trung bình của Mỹ, giá hàng tiêu dùng nội địa sẽ tăng khoảng 0,25% trong vòng một năm. Báo cáo cũng ghi nhận khoảng 80% người Mỹ được hỏi khẳng định thuế quan gây tác động tiêu cực trực tiếp đến ngân sách sinh hoạt gia đình, đồng thời 37% cử tri xác định chi phí sinh hoạt là yếu tố quan trọng nhất quyết định lá phiếu của họ.

Khi hóa đơn đi siêu thị và giá năng lượng của hộ gia đình tăng lên, sự kiên nhẫn của người tiêu dùng đối với các khẩu hiệu bảo hộ sản xuất cũng chạm giới hạn. Quyết định lùi thời điểm gia tăng gánh nặng chi tiêu thể hiện toan tính chính trị nhằm tránh gây bức xúc cho cử tri ngay trước thời khắc mở thùng phiếu.

Động thái áp thuế quan mới dựa trên Mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974 thực chất là nỗ lực mới nhất nhằm tái thiết lập sắc lệnh thuế quan đối ứng từng bị Tòa án Tối cao Mỹ tuyên bố vi hiến vào tháng 02/2026. Chuyên gia phân tích cấp cao Noah Daponte-Smith tại Tập đoàn Nghiên cứu Eurasia (Eurasia Group) nhận định, các loại thuế quan nhắm vào tình trạng dư thừa công suất hay lao động cưỡng bức là công cụ pháp lý thay thế nhằm duy trì hàng rào bảo hộ mà chính quyền ông Trump theo đuổi từ tháng 4/2025.

Nỗ lực lách qua các giới hạn pháp lý cho thấy Washington sẵn sàng sử dụng nhiều công cụ kỹ thuật khác nhau để bảo vệ các ngành công nghiệp nội địa trước làn sóng hàng hóa giá rẻ từ nước ngoài. Tuy nhiên, việc liên tục thay đổi căn cứ pháp lý và trì hoãn thời điểm ban hành lại vô tình tạo ra một môi trường thương mại đầy rủi ro và thiếu tính dự báo cho các đối tác quốc tế.

Một cảng container tại Thanh Đảo, tỉnh Sơn Đông, miền Đông Trung Quốc. Ảnh: Los Angeles Times

Biện pháp thuế quan mới đối với Trung Quốc dự kiến ở mức 7,5%, qua đó nâng tổng mức thuế quan của Mỹ lên hàng hóa từ quốc gia này lên khoảng 20%. Mức thuế tổng hợp này vẫn nằm trong phạm vi kỳ vọng của thỏa thuận đình chiến thương mại Mỹ - Trung đạt được tại Hàn Quốc năm 2025. Dù vậy, việc trì hoãn công bố giúp duy trì trạng thái hòa hoãn mong manh trước hai cuộc gặp thượng đỉnh quan trọng giữa Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình vào cuối năm.

Đối với các đối tác thương mại còn lại, sự bất định đang gia tăng đáng kể. Các đồng minh truyền thống như Nhật Bản, Hàn Quốc và Liên minh Châu Âu (EU) kỳ vọng tổng mức thuế áp lên hàng hóa của họ sẽ được khống chế dưới 15%. Trong khi đó, các nền kinh tế đang phát triển tại Đông Nam Á đứng trước nguy cơ phải chịu các mức thuế cao hơn do năng lực đàm phán hạn chế.

Chuyên gia Chad Bown từ Viện Kinh tế Quốc tế Peterson (PIIE - Peterson Institute for International Economics) chỉ ra sự nghịch lý trong khoảng cách thuế quan này. Trung Quốc nắm giữ lợi thế đàm phán vượt trội nhờ sự áp đảo trong các chuỗi cung ứng cốt lõi như nam châm đất hiếm. Khi thuế quan áp lên hàng hóa Trung Quốc có thể thấp hơn hoặc ngang bằng với các nguồn cung thay thế từ Đông Nam Á, làn sóng di dời nhà máy ra khỏi Bắc Kinh trong nhiều năm qua có nguy cơ bị đảo ngược.

Sự dịch chuyển bất ngờ của dòng vốn đầu tư và trật tự sản xuất toàn cầu là hệ quả trực tiếp từ chính sách thuế quan phân hóa. Các quốc gia đóng vai trò điểm đến của chiến lược chuyển dịch sản xuất có thể mất đi lợi thế cạnh tranh về chi phí nếu chịu mức thuế phòng vệ cao hơn chính quốc gia xuất xứ ban đầu.

Sự biến động trong chính sách thuế quan của Washington đặt nền kinh tế Việt Nam và cộng đồng doanh nghiệp xuất khẩu vào vị trí cần theo dõi sát sao. Là trung tâm sản xuất quan trọng tại Đông Nam Á và chịu sự giám sát chặt chẽ về quy định xuất xứ hàng hóa, Việt Nam đối mặt với nguy cơ chịu "ảnh hưởng váng dầu" nếu các quy định thuế quan dư thừa công suất áp đặt mức trần cao hơn lên khu vực.

Doanh nghiệp trong nước cần chủ động nâng cao năng lực quản trị, minh bạch hóa nguồn gốc nguyên liệu và chuẩn bị các kịch bản thích ứng khi các quyết định áp thuế chính thức được ban hành sau cuộc bầu cử Mỹ. Việc xây dựng chuỗi cung ứng bền vững và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu là chìa khóa giúp giảm thiểu rủi ro từ những đợt rung lắc chính trị và thương mại toàn cầu.