Óc Eo - Ba Thê trên chặng đường đến Di sản thế giới - Bài cuối: Đường ra thế giới bắt đầu từ hôm nay

Di tích Gò Cây Thị A tại Khu di tích khảo cổ Óc Eo - Ba Thê. Ảnh: TRỌNG NGHĨA

Buổi sáng, trên con đường mòn sát cánh đồng Óc Eo, chiếc xe công nông chở nông sản dừng trước tấm biển “Khu vực bảo vệ di tích”. Người lái xe nhìn mốc ranh, bẻ tay lái vòng qua, chấp nhận đi xa thêm một đoạn để khỏi vượt ngang dấu tích. Đó là một lựa chọn nhỏ giữa đường đi và phần còn lại của lịch sử, nhưng chính những lựa chọn như vậy mới là bảo tồn. Và nếu một ngày Óc Eo - Ba Thê được UNESCO công nhận là di sản thế giới, thế giới sẽ nhìn cả di tích lẫn cách cộng đồng ứng xử với di tích.

Di sản thế giới bắt đầu từ trách nhiệm của người dân

Nói đến trách nhiệm, người ta hay nghĩ đến khẩu hiệu. Tuy nhiên, trách nhiệm với di sản ở Óc Eo - Ba Thê là những việc rất cụ thể, có thể làm được ngay và làm được mỗi ngày như: Người dân tuân thủ quy định pháp luật về bảo vệ di tích; không xâm hại dấu tích; không đào bới trái phép; không mua bán hiện vật; khi phát hiện di vật hoặc dấu hiệu vi phạm, cần báo cho chính quyền hoặc ban quản lý để xử lý kịp thời.

Làng nghề mộc Chợ Thủ, xã Long Điền thu hút lượng lớn lao động tay nghề cao. Ảnh: HẠNH CHÂU

Tôi hỏi một người làm công tác quản lý trong ngành văn hóa: Vì sao quy định lại chặt như vậy? Anh giải thích rằng di sản khảo cổ có điểm đặc thù, phần lớn nằm dưới đất và phụ thuộc vào bối cảnh phát hiện. Khi người ta đào bới tự do, hoặc khi hiện vật bị mang đi, dữ liệu khoa học sẽ mất. Khi dữ liệu mất, việc chứng minh tính xác thực sẽ khó. Khi tính xác thực yếu, hồ sơ sẽ chịu bất lợi trong thẩm định.

Cách giải thích ấy làm rõ một điều mà nhiều người vẫn hiểu chưa đúng. Di sản thế giới không phải là một tấm bảng treo ở cổng để chụp ảnh. Di sản thế giới là một chuẩn mực ứng xử. Chuẩn mực ấy yêu cầu cộng đồng tôn trọng di tích, tôn trọng sự thật lịch sử và tôn trọng những quy định bảo vệ. Nếu cộng đồng chưa hình thành chuẩn mực này, danh hiệu sẽ trở thành áp lực thay vì cơ hội.

Câu hỏi thực tế nhất của người dân vẫn là câu hỏi về lợi ích. Người dân không thể sống bằng niềm tự hào đơn thuần. Người dân cần sinh kế. Điều đó hoàn toàn chính đáng. Nếu Óc Eo - Ba Thê được UNESCO công nhận, cơ hội mở ra rõ ràng nhất là phát triển du lịch bền vững. Sự phát triển ấy có thể tạo việc làm cho hướng dẫn viên cộng đồng, dịch vụ vận chuyển, lưu trú, ăn uống, sản phẩm địa phương, quà lưu niệm, cùng các mô hình trải nghiệm văn hóa.

Tuy nhiên, lợi ích chỉ bền khi cách làm đúng. Du lịch bền vững đòi hỏi cảnh quan sạch. Di tích được tôn trọng. Dịch vụ có trật tự, không chèo kéo, không dựng quán xá lấn chiếm. Cũng không thương mại hóa thô bạo, vì cách làm đó sẽ làm hỏng trải nghiệm và làm xấu hình ảnh di sản. Một di sản được UNESCO công nhận luôn đi kèm yêu cầu bảo vệ dài hạn, nên mọi hoạt động phát triển phải tuân thủ quy hoạch và quy định.

Anh Lê Văn Đà - Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Óc Eo cho rằng, cách tốt nhất để người dân hưởng lợi là xây dựng sản phẩm gắn với sự tử tế và bản sắc. Người dân có thể làm nông nghiệp sạch, làm sản phẩm thủ công lành mạnh, làm dịch vụ hướng dẫn có kiến thức, cùng những mô hình trải nghiệm gắn với đời sống châu thổ. Khi người dân làm sản phẩm tử tế, khách sẽ trở lại. Khi khách trở lại, sinh kế sẽ bền.

Cổ vật được trưng bày tại Nhà trưng bày văn hóa Óc Eo. Ảnh: ĐỨC BÌNH

Di sản sống cùng cộng đồng và các thế hệ

Giá trị của Óc Eo - Ba Thê một phần nằm trong hiện vật, phần còn lại nằm trong câu chuyện mà thế hệ sau hiểu và tiếp tục kể. Vì vậy, đưa di sản vào giáo dục là một hướng đi dài hạn, phù hợp với yêu cầu bảo tồn bền vững. Trong các bài trước, tôi đã nhắc đến hệ thống kênh đào, dấu tích thành lũy, mô hình cư trú, đời sống tôn giáo và hoạt động giao thương trong khoảng thế kỷ I đến thế kỷ VII sau Công nguyên. Những nội dung này, nếu được chuyển hóa thành ngôn ngữ dễ hiểu, có thể trở thành những bài học rất sinh động. Trẻ em có thể hiểu rằng người xưa đã sống cùng nước ra sao, cảng thị nghĩa là gì? Trẻ em có thể hiểu rằng việc giữ một mảnh gốm đúng cách quan trọng hơn việc mang về làm vật trang trí.

Khi người trẻ hiểu di sản, niềm tự hào sẽ hình thành một cách tự nhiên. Niềm tự hào ấy không phải là sự tự mãn mà là một dạng tự trọng văn hóa. Tự trọng văn hóa giúp cộng đồng biết xấu hổ khi xả rác vào nơi tham quan, biết tránh xa việc mua bán hiện vật, biết nói lời đúng mực với khách phương xa. Trong thời hội nhập, bản sắc địa phương được giữ bằng chính những hành vi nhỏ như vậy.

Một điểm di tích đã được khai quật. Ảnh: ĐỨC BÌNH

Hành trình UNESCO của Óc Eo - Ba Thê đã có lộ trình và những mốc việc cần hoàn thành. Sau khi nộp hồ sơ, giai đoạn quan trọng tiếp theo là thẩm định thực địa trong năm 2026, khi chuyên gia đến khảo sát và đối chiếu giữa hồ sơ với hiện trường. Giai đoạn kế tiếp là quá trình xem xét, giải trình, vận động và bảo vệ hồ sơ, với kỳ vọng hướng tới kỳ xét duyệt năm 2027.

Những mốc ấy cho thấy đây không phải là câu chuyện của một cơ quan hay một ngành mà là câu chuyện của cả cộng đồng. Mỗi người dân sống trong vùng di tích và vùng đệm đều góp phần vào hình ảnh của di sản. Khi chuyên gia đến khảo sát, họ sẽ nhìn cách người dân giữ vệ sinh, nhìn cách biển chỉ dẫn được chấp hành, nhìn cách hiện trường được bảo vệ và nhìn cách cộng đồng hiểu về giá trị di sản. Vì vậy, lời kêu gọi đồng thuận không nằm ở những câu khẩu hiệu mà nằm ở một quan niệm rõ ràng. Mỗi người dân phải là một “người gác cổng”, vì người dân là người gặp di sản trước tiên và gặp di sản nhiều nhất.

Buổi chiều, tôi đứng ở chân núi Ba Thê nhìn ra cánh đồng. Mặt ruộng phản chiếu ánh nắng cuối ngày. Con đường rải rác người đi về. Trên nền cảnh quen thuộc ấy, tôi chợt nghĩ: Đường ra thế giới của di sản không bắt đầu từ một buổi lễ, cũng không bắt đầu từ một tấm bằng công nhận. Đường ra thế giới của Óc Eo - Ba Thê bắt đầu từ hôm nay, từ cách chúng ta bước qua di tích mà không giẫm lên nó, từ cách chúng ta mưu sinh mà không làm tổn thương nó và từ cách chúng ta tự hào mà không quên kỷ luật.

Nếu một ngày danh hiệu đến, đó sẽ là phần thưởng. Nhưng trước khi có phần thưởng phải có tư cách. Và tư cách ấy nằm trong từng hành vi nhỏ của cộng đồng, ngay trên cánh đồng Óc Eo, dưới chân núi Ba Thê, trong đời sống hôm nay. UNESCO có thể đến sau, nhưng kỷ luật với di sản phải có trước.

5 việc người dân có thể làm ngay

1. Giữ vệ sinh khu di tích và khu vực xung quanh, bỏ rác đúng nơi quy định.

2. Không xả rác, không phá hoại cảnh quan, không làm hư hại mốc giới và biển chỉ dẫn.

3. Không đào bới trái phép để tìm di vật, cổ vật.

4. Không mua bán, trao đổi hiện vật không rõ nguồn gốc.

5. Báo chính quyền hoặc ban quản lý khi phát hiện di vật, dấu tích lạ hoặc hành vi vi phạm.

VIỆT TIẾN