OpenAI đề xuất làm việc 4 ngày/tuần: Giải phóng hay loại bỏ?

Khi OpenAI công bố bản đề xuất chính sách cho kỷ nguyên siêu trí tuệ, nhiều người chú ý đến hai ý tưởng trông rất nhân văn là thành lập Quỹ Thịnh vượng AI để chia lợi ích cho toàn xã hội, và khuyến khích doanh nghiệp chuyển sang làm việc 4 ngày/tuần mà không giảm lương.

Viễn cảnh máy móc làm việc nhiều hơn, con người làm việc ít hơn nhưng vẫn sống tốt hơn quả là hấp dẫn. Song phía sau những đề xuất này là câu hỏi lớn hơn nhiều: AI thực sự giải phóng con người khỏi lao động, hay đang tái phân phối thu nhập theo hướng bất lợi cho số đông?

OpenAI đề xuất ý tưởng cho kỷ nguyên siêu trí tuệ, các doanh nhân nói về giảm số ngày việc làm mỗi tuần

Trong tài liệu dài 13 trang, OpenAI cho rằng thế giới đang bước vào giai đoạn chuyển đổi sang siêu trí tuệ, tức loại AI vượt xa khả năng của con người trong nhiều lĩnh vực kinh tế quan trọng.

“Chúng ta đang bắt đầu một quá trình chuyển đổi hướng tới siêu trí tuệ, với các hệ thống AI có khả năng vượt trội hơn những người thông minh nhất, ngay cả khi họ được hỗ trợ bởi AI.

Không ai biết chính xác quá trình chuyển đổi này sẽ diễn ra như thế nào. Tại OpenAI, chúng tôi tin rằng nên định hướng quá trình này thông qua một quy trình dân chủ, trao cho người dân quyền thực sự để định hình tương lai AI mà họ mong muốn”, công ty khởi nghiệp AI hàng đầu đứng sau ChatGPT viết.

Vào thời điểm nhiều người lo ngại AI có thể làm đảo lộn cấu trúc việc làm, hệ thống thuế và cách phân phối của cải, OpenAI đề xuất hàng loạt thay đổi mang tính “tái thiết nền kinh tế Mỹ”, trong đó nổi bật là hai trụ cột.

Thứ nhất là Quỹ Thịnh vượng AI - một quỹ đầu tư công, nơi chính phủ và doanh nghiệp cùng góp vốn vào các tài sản liên quan đến AI, từ hạ tầng đến các hãng công nghệ. Lợi nhuận từ quỹ sẽ được phân phối trực tiếp cho người dân, giúp mọi người đều có “cổ phần” trong nền kinh tế AI.

Thứ hai là tuần làm việc 4 ngày (32 giờ) mỗi tuần, không giảm lương, được tài trợ một phần bằng năng suất tăng nhờ AI.

Ở góc nhìn của OpenAI, đây là cách để đảm bảo một nguyên tắc đơn giản: năng suất tăng phải đi kèm với lợi ích cho người lao động, không chỉ cho doanh nghiệp.

OpenAI đề xuất làm 4 ngày mỗi tuần, nhưng AI có giúp giải phóng sức lao động hay gây giảm thu nhập? - Ảnh: SV

Trước đó, các lãnh đạo doanh nghiệp nổi tiếng đã say sưa nói về cách AI sẽ giúp nhân viên có nhiều thời gian nghỉ hơn. Eric Yuan, Giám đốc điều hành Zoom, nói với tờ The Times rằng: “AI có thể làm cuộc sống của tất cả chúng ta tốt hơn, vậy tại sao phải làm việc 5 ngày một tuần? Mỗi công ty sẽ ủng hộ 3 hoặc 4 ngày làm việc. Tôi nghĩ điều này cuối cùng sẽ giải phóng thời gian của mọi người”.

Jamie Dimon, Giám đốc điều hành tập đoàn dịch vụ tài chính JPMorgan Chase, cho rằng công nghệ phát triển có thể rút ngắn tuần làm việc xuống còn 3 ngày rưỡi mỗi tuần.

Bill Gates, đồng sáng lập Microsoft, thậm chí đặt câu hỏi liệu tương lai có thể chỉ cần làm việc 2 ngày mỗi tuần hay không?

Elon Musk, Giám đốc điều hành Tesla và SpaceX, còn đi xa hơn khi nói: “Trong chưa đến 20 năm, thậm chí có thể chỉ 10 đến 15 năm, những tiến bộ của AI và robot sẽ khiến việc làm trở thành tùy chọn. Sẽ không còn nghèo đói trong tương lai, nên cũng không cần tiết kiệm tiền. Sẽ có mức thu nhập cao phổ quát”.

Song theo Robert Reich - nhà kinh tế từng giữ chức Bộ trưởng Lao động Mỹ dưới thời chính quyền Bill Clinton, tất cả những điều đó đều là vô nghĩa. Ngay cả khi AI thực sự tạo ra bước nhảy vọt về năng suất thì cũng chưa rõ người lao động có được hưởng lợi hay không.

Khi năng suất tăng vọt nhờ AI, tiền lương không còn tăng cùng

Trong suốt thế kỷ 20, một quy luật gần như bất biến của kinh tế học là năng suất tăng thì tiền lương cũng tăng. Thế nhưng, mối liên hệ này đã bắt đầu yếu đi từ cuối thế kỷ trước và sự phát triển của AI có thể làm cho khoảng cách giữa năng suất với tiền lương trở nên rộng hơn.

Thực tế đang cho thấy một nghịch lý mới. AI giúp con người làm việc nhanh hơn, tạo ra nhiều giá trị hơn trong cùng một khoảng thời gian. Thế nhưng, phần giá trị tăng thêm này không tự động chảy vào túi người lao động.

Các phân tích gần đây chỉ ra rằng lợi ích từ AI có xu hướng tập trung vào chủ sở hữu công nghệ, cổ đông và nhóm lao động có kỹ năng cao, theo trang The Guardian. Trong khi đó, những người bị giảm vai trò lại phải đối mặt với thu nhập thấp hơn hoặc thậm chí mất việc. Đây chính là phiên bản mới của hiện tượng “tách rời giữa năng suất và tiền lương”, nhưng ở tốc độ nhanh hơn nhiều.

Robert Reich cho rằng những lời hứa về tuần làm việc ngắn hơn nhờ AI có thể là “ảo tưởng”, nếu không có cơ chế phân phối lại lợi ích.

Ông bình luận: “Khi ít người có thể làm được nhiều việc hơn, mỗi người sẽ được trả bao nhiêu? Tất cả phụ thuộc vào quyền lực. Nếu người lao động không có đủ quyền lực để đòi hỏi phần chia từ năng suất tăng, lợi nhuận sẽ dồn vào một nhóm nhỏ chủ sở hữu và phần còn lại sẽ có ít tiền hơn để mua những thứ mà nền kinh tế có thể sản xuất.

Nếu tuần làm việc 5 ngày với lương 5 ngày giảm xuống 4 ngày với lương 4 ngày, rồi 3, rồi 2, thậm chí 1, thì AI sẽ thay thế phần lớn công việc và kéo thu nhập của chúng ta đi xuống. Chúng ta có thể thấy vô số sản phẩm và dịch vụ mới do AI tạo ra, nhưng lại không đủ tiền để mua chúng.

Câu hỏi thực sự là: Nếu AI tạo ra năng suất cao hơn, liệu người lao động có được chia phần hay không? Sự thật là các doanh nghiệp sẽ không tự nguyện chia sẻ nếu không bị buộc phải làm vậy”.

Nói cách khác, AI có thể giúp xã hội giàu lên, nhưng không đảm bảo mọi người đều giàu lên.

Làm việc 4 ngày/tuần: AI giải phóng hay tái cấu trúc lao động?

Ý tưởng làm việc 4 ngày mỗi tuần không mới, nhưng AI khiến điều đó trở nên khả thi hơn bao giờ hết. Khi nhân viên có thể hoàn thành công việc trong 4 ngày thay vì 5 hay 6 ngày, việc giảm thời gian làm mà không giảm lương trở thành lựa chọn lý tưởng.

OpenAI thậm chí coi đây là cách chuyển hóa lợi ích năng suất thành phúc lợi xã hội. Tuy nhiên, thực tế có thể phức tạp hơn.

Trong kịch bản tích cực, AI thực sự giúp giảm khối lượng công việc, tăng thời gian nghỉ ngơi, cải thiện chất lượng cuộc sống. Đây là mô hình mà nhiều người kỳ vọng và một số thử nghiệm tại châu Âu như Iceland, Vương quốc Anh, Bỉ đã cho kết quả khả quan.

Song trong kịch bản tiêu cực, điều ngược lại có thể xảy ra. Khi AI làm tăng năng suất, doanh nghiệp có thể giữ nguyên giờ làm nhưng tăng kỳ vọng, hoặc giảm nhân sự để tối ưu chi phí.

Với trường hợp này, một tuần làm việc 4 ngày không phải là phần thưởng, mà là hệ quả của việc ít việc làm hơn.

Vì vậy, câu hỏi không phải là “có nên làm 4 ngày mỗi tuần hay không” mà là ai quyết định cách phân bổ lợi ích từ năng suất tăng.

“AI làm gia tăng cường độ làm việc”

Theo nghiên cứu kéo dài 8 tháng về cách các công cụ AI thay đổi khối lượng công việc của nhân viên tại một hãng công nghệ ở Mỹ, AI không làm giảm công việc mà “liên tục làm gia tăng cường độ làm việc”, tạp chí Harvard Business Review đưa tin.

Các nhà nghiên cứu phát hiện rằng nhân viên đã tận dụng lợi ích hiệu quả từ AI để nhận thêm việc, làm nhiều hơn trong giờ nghỉ và xử lý nhiều nhiệm vụ cùng lúc. Họ cảnh báo rằng với người lao động, “tác động cộng dồn là sự mệt mỏi, kiệt sức và cảm giác ngày càng khó tách rời khỏi công việc, đặc biệt khi kỳ vọng của tổ chức về tốc độ và khả năng phản hồi ngày càng tăng”.

Một phân tích khác từ ActivTrak về hoạt động làm việc kỹ thuật số của 164.000 nhân viên cũng cho thấy điều tương tự. Cụ thể là sau khi áp dụng AI, cường độ làm việc tăng lên ở gần như mọi lĩnh vực, trong đó thời gian dành cho email và tin nhắn tăng hơn gấp đôi.

ActivTrak là nền tảng phân tích lực lượng lao động và giám sát năng suất nhân viên, được phát triển bởi hãng Birch Grove Software (Mỹ) từ năm 2009.

Quỹ Thịnh vượng AI: Ý tưởng hấp dẫn nhưng có khả thi?

Trong tất cả các đề xuất của OpenAI, Quỹ Thịnh vượng AI có lẽ là ý tưởng tham vọng nhất, gợi nhớ đến các quỹ tài sản quốc gia như Quỹ Dầu mỏ Na Uy hay Quỹ Alaska, nơi lợi nhuận từ tài nguyên được chia cho người dân.

Thế nhưng, AI không phải dầu mỏ. Khác với tài nguyên tự nhiên, giá trị của AI phân tán toàn cầu, chủ yếu thuộc về các công ty tư nhân, biến động nhanh theo chu kỳ công nghệ. Điều này tạo ra ba thách thức lớn.

Thứ nhất là nguồn vốn. Để xây dựng một quỹ đủ lớn, chính phủ phải đánh thuế mạnh vào doanh nghiệp hoặc huy động vốn công – điều không dễ trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu.

Thứ hai là quản trị. Khi chính phủ trở thành nhà đầu tư lớn trong các công ty AI, ranh giới giữa chính sách và lợi ích doanh nghiệp có thể trở nên mờ nhạt.

Thứ ba là tính ổn định. Lợi nhuận từ AI có thể tăng đột biến, nhưng cũng có thể sụt giảm nhanh nếu công nghệ thay đổi. Điều này khiến việc dùng quỹ để chi trả thu nhập ổn định cho người dân trở nên rủi ro.

Ý tưởng Quỹ Thịnh vượng AI của Sam Altman, Giám đốc điều hành OpenAI, rất hấp dẫn nhưng không khả thi - Ảnh: Getty Images

Dù vậy, ý tưởng này vẫn phản ánh rằng trong nền kinh tế AI, thu nhập ngày càng đến từ tài sản (cổ phần, lợi nhuận từ quỹ hay các khoản đầu tư khác) chứ không phải từ tiền lương do làm việc nữa.

Nói cách khác, khi AI làm thay nhiều công việc, năng suất lao động tăng nhưng nhân viên nếu chỉ dựa vào lương sẽ không hưởng lợi nhiều, còn những người sở hữu tài sản (công ty, quỹ, cổ phiếu…) sẽ thu lợi lớn hơn. Đây là lý do mà OpenAI đề xuất Quỹ Thịnh vượng AI để mọi người đều có thể “sở hữu một phần” từ giá trị mà AI tạo ra.