Phát hiện thư viện La Mã cổ nhất trên bán đảo Iberia

Biệt thự La Mã Fuente Álamo. Ảnh: Rafael Jiménez/Wikimedia Commons

Một nhóm nghiên cứu thuộc Đại học Granada (Tây Ban Nha) cho rằng một căn phòng trong biệt thự La Mã Fuente Álamo, tại thị trấn Puente Genil (tỉnh Córdoba), từng được sử dụng làm thư viện.

Nếu được xác nhận, đây có thể là thư viện cổ nhất từng được phát hiện trên bán đảo Iberia và là một trong những thư viện La Mã được bảo tồn tốt nhất.

Nghiên cứu đăng trên Journal of Mediterranean Archaeology bác bỏ giả thuyết trước đây cho rằng căn phòng này là mithraeum (đền thờ thần Mithras), đồng thời giới thiệu phương pháp mới để nhận diện các công trình cổ ngay cả khi toàn bộ đồ nội thất đã biến mất theo thời gian.

Theo nhóm nghiên cứu, việc xác định thư viện trong khảo cổ học La Mã luôn là thách thức vì các cuộn giấy papyrus, giấy da và giá sách bằng gỗ hầu như đều đã phân hủy hoàn toàn.

Để giải quyết vấn đề này, các nhà khoa học áp dụng phương pháp ngữ pháp hình dạng (shape grammar), phân tích mối quan hệ giữa các yếu tố kiến trúc thay vì chỉ dựa vào hiện vật còn sót lại.

Kết quả cho thấy căn phòng có nhiều đặc điểm đặc trưng của thư viện La Mã, gồm một hậu cung, các hốc hình chữ nhật có thể dùng để đặt giá sách, các hốc hình bán nguyệt, một bục trung tâm và những phòng liền kề nhiều khả năng được sử dụng làm không gian làm việc hoặc lưu trữ.

Theo các nhà nghiên cứu, chính sự kết hợp của những yếu tố này đã giúp bác bỏ giả thuyết căn phòng từng là đền thờ thần Mithras. Không giống các đền thờ thần Mithras vốn thường có gian giữa kéo dài, hai dãy băng ghế hai bên và bàn thờ ở cuối phòng, không gian tại Fuente Álamo có bố cục phù hợp hơn với một thư viện phục vụ việc đọc, nghiên cứu và lưu trữ sách.

Nhóm nghiên cứu nhận định nếu giả thuyết được xác nhận, thư viện Fuente Álamo không chỉ là thư viện cổ nhất trên bán đảo Iberia mà còn là thư viện nằm ở cực Tây của toàn bộ Đế chế La Mã.

Đây cũng có thể là thư viện tư nhân được bảo tồn tốt nhất của thế giới La Mã. Khác với Biệt thự Papyri ở Herculaneum, nơi lưu giữ nhiều cuộn giấy cói bị than hóa nhưng kiến trúc thư viện gần như không còn, Fuente Álamo vẫn bảo tồn khá nguyên vẹn cấu trúc tòa nhà dù toàn bộ bộ sưu tập sách đã biến mất.

Nghiên cứu còn đưa ra giả thuyết về mối liên hệ giữa thư viện với quan tài Declamatio, hiện được trưng bày tại Bảo tàng Málaga. Quan tài này được phát hiện gần Fuente Álamo và có niên đại trùng với giai đoạn hưng thịnh thứ hai của biệt thự.

Đáng chú ý, một nhân vật có râu cầm cuộn giấy và sách trong phù điêu trên quan tài có nhiều điểm tương đồng với hình người xuất hiện trong bức tranh khảm tại Fuente Álamo, vốn được cho là chủ nhân của biệt thự.

Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu nhấn mạnh đây mới chỉ là giả thuyết và cần thêm bằng chứng để xác nhận.

Theo các tác giả, phát hiện không chỉ làm thay đổi cách hiểu về một căn phòng cụ thể mà còn mở ra phương pháp mới để nghiên cứu những công trình khảo cổ có chức năng chưa rõ ràng.

Việc áp dụng ngữ pháp hình dạng giúp giảm bớt sự phụ thuộc vào các hiện vật đã mất và tăng độ tin cậy khi diễn giải chức năng của các không gian cổ.

Các nhà nghiên cứu cho rằng thư viện có niên đại khoảng thế kỷ IV, thời kỳ các biệt thự ở tỉnh Baetica đạt đến đỉnh cao về quy mô và mức độ xa hoa.

Sự hiện diện của một thư viện tư nhân cho thấy chủ sở hữu không chỉ có tiềm lực kinh tế mà còn có trình độ học vấn cao và mối quan tâm sâu sắc đến văn hóa Hy Lạp - La Mã.

Theo nhóm nghiên cứu, phát hiện này góp phần khẳng định Baetica không phải là vùng ngoại vi về văn hóa mà từng hội nhập sâu vào đời sống trí thức của Đế chế La Mã. Đồng thời, Fuente Álamo hứa hẹn sẽ trở thành địa điểm quan trọng trong nghiên cứu lịch sử sách, thư viện và văn hóa đọc của thế giới La Mã.