Phát triển không gian đa tầng - đa lớp: Hà Nội định hình đô thị tương lai

Tại điểm cầu trực tiếp Trường quay S1 có sự tham gia của 2 khách mời: Ông Nguyễn Đức Hùng, Phó Viện trưởng Viện Quy hoạch Xây dựng Hà Nội và TS.KTS Trương Văn Quảng, Phó Tổng thư ký Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam.

Hai khách mời tham dự chương trình. Ảnh: Phạm Hùng

Ngoài ra, chương trình còn kết nối với 2 điểm cầu tại bãi đỗ xe cao tầng Trần Nhật Duật và tại Depot Xuân Đỉnh. Đây là mô hình TOD đầu tiên tại Việt Nam, kết hợp giữa các chức năng vừa là điểm trung chuyển vận tải hành khách, dịch vụ, thương mại và nhà ở hỗn hợp.

Trong nhiều năm qua, Hà Nội phát triển theo mô hình đô thị nén, góp phần thúc đẩy tăng trưởng nhanh. Nhưng đến nay, mô hình này cũng đã bộc lộ những giới hạn rõ rệt, khi hạ tầng quá tải, không gian công cộng thiếu hụt, áp lực lên môi trường sống ngày càng lớn. Không chỉ dừng lại ở câu chuyện quá tải, mô hình phát triển theo không gian đơn tầng, chủ yếu dựa vào mặt đất, cũng khiến đô thị dần thu hẹp dư địa phát triển, trong khi nhu cầu về giao thông, hạ tầng kỹ thuật và không gian sống ngày càng gia tăng.

Không gian đô thị hiện đại với các trục giao thông đa tầng. Ảnh: Phạm Hùng

Giai đoạn phát triển mới đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tái cấu trúc không gian phát triển của Thủ đô. Trong bối cảnh đó, Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác định một định hướng quan trọng: Phát triển không gian đô thị theo mô hình đa tầng, đa lớp.

Định hướng phát triển không gian đa tầng, đa lớp được xác định không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà là bước chuyển quan trọng về tư duy. Từ khai thác không gian ngầm, tổ chức lại không gian mặt đất đến mở rộng không gian trên cao và không gian công nghệ, Hà Nội đang từng bước tái cấu trúc hệ thống đô thị theo hướng hiện đại, hiệu quả và bền vững.

Linh Đàm: Từ hình mẫu đến quá tải đô thị

Phóng viên Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội ghi nhận được tại khu đô thị Linh Đàm, TS.KTS Trương Văn Quảng cho rằng, vào thời điểm năm 2000, đây được coi là một khu đô thị kiểu mẫu. Để nhìn nhận đúng, cần đặt Linh Đàm trong bối cảnh phát triển của Hà Nội lúc đó, khi thành phố bắt đầu chuyển từ các khu tập thể cũ sang mô hình đô thị mới.

TS.KTS Trương Văn Quảng, Phó Tổng thư ký Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam chia sẻ tại chương trình. Ảnh Phạm Hùng

Thời điểm ấy, sự xuất hiện của các khu đô thị mới được xem là phù hợp với quá trình phát triển kinh tế - xã hội và đô thị hóa. Với trình độ phát triển đô thị khi đó, mô hình Linh Đàm được đánh giá là tương đối hợp lý.

Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, những hình ảnh trong phóng sự cho thấy nhiều hạn chế đã bộc lộ, liên quan đến dân cư, hạ tầng và môi trường. “Theo tôi, trong quá trình phát triển đô thị nói chung, Hà Nội nói riêng, chúng ta chưa có nhiều kinh nghiệm, nhất là khi chuyển từ mô hình bao cấp sang kinh tế thị trường, vận hành theo các quy luật phát triển đô thị”, TS.KTS Trương Văn Quảng nói.

Bên cạnh đó, khả năng dự báo tốc độ phát triển đô thị và quá trình phát triển kinh tế - xã hội còn hạn chế. Nguồn lực đầu tư cũng chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn. Vì vậy, mô hình từng được xem là kiểu mẫu trước đây, đến nay đã bộc lộ nhiều bất cập.

TS.KTS Trương Văn Quảng nhận định: “Tôi cho rằng, đây chưa hẳn là đô thị “nén” theo đúng nghĩa. Khái niệm đô thị nén ở các nước bao gồm cả không gian ngầm, không gian nổi và tổ chức không gian đồng bộ. Trong khi đó, ở đây chủ yếu là sự tập trung quá tải về dân cư và xây dựng. Trong bối cảnh Hà Nội đang hướng tới mô hình phát triển đa tầng, đa trung tâm, tầm nhìn 100 năm, thì những hạn chế của mô hình này cần được nhìn nhận nghiêm túc để có giải pháp khắc phục”.

Về nguyên nhân, ông nhìn nhận, trước hết liên quan đến công tác quy hoạch, khi chúng ta chưa có dự báo đầy đủ. Thứ hai là chưa bắt kịp những yếu tố chuyển đổi của giao thông và công nghệ, như dịch chuyển dân cư hay sự thay đổi phương thức đi lại. Bên cạnh đó, công tác quản lý cũng còn nhiều vấn đề. Nếu thực hiện đúng theo quy hoạch, chắc chắn kết quả sẽ khác. Nhưng trên thực tế, việc thực thi chưa nghiêm, dẫn đến những hệ quả rõ ràng như hiện nay.

Quy hoạch Hà Nội: Tầm nhìn 100 năm, cấu trúc đa tầng

Ông Nguyễn Đức Hùng, Phó Viện trưởng Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội chia sẻ tại chương trình. Ảnh: Phạm Hùng

Từ thực tiễn tham gia lập Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm, ông Nguyễn Đức Hùng, Phó Viện trưởng Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội cho rằng, Hà Nội không chỉ đơn thuần là một đô thị có lịch sử nghìn năm, mà còn là Thủ đô của một quốc gia hơn trăm triệu dân, với vị thế đã được Hiến pháp xác lập, là trung tâm hành chính - chính trị quốc gia, nơi đặt trụ sở của các cơ quan trung ương và các cơ quan ngoại giao quốc tế.

“Từ năm 1994 đến nay, Hà Nội đã 8 lần lập quy hoạch. Mỗi lần đều gắn với bối cảnh phát triển cụ thể, xác lập các không gian quy hoạch khác nhau, nhưng xuyên suốt là khẳng định vị thế của Thủ đô. Ở lần quy hoạch này, cách tiếp cận có nhiều điểm mới, khi Hà Nội bước vào một kỷ nguyên phát triển mới theo hướng tăng trưởng bền vững, nâng cao năng lực cạnh tranh và tiếp tục khẳng định vai trò, vị thế. Với cách tiếp cận đó, yêu cầu đặt ra là phải có tầm nhìn chiến lược dài hạn”, ông Nguyễn Đức Hùng nói.

Quy hoạch lần này được thiết lập trên ba quan điểm chính. Thứ nhất, xây dựng và phát triển Thủ đô theo hướng văn minh, văn hiến, hiện đại, hạnh phúc, lấy con người làm trung tâm. Thứ hai, có tầm nhìn dài hạn, hướng tới 100 năm. Thứ ba, bảo đảm tính ổn định lâu dài gắn với bảo vệ môi trường.

Trên cơ sở đó, quy hoạch xác định cấu trúc đô thị theo hướng đa tầng, đa lớp. Các tầng không gian bao gồm không gian ngầm, không gian tầm thấp, tầm trung và tầm cao. Đồng thời, hình thành các lớp phát triển như lớp di sản văn hóa, lớp sinh thái, lớp kinh tế và lớp số hóa.

Để triển khai mô hình đa tầng, đa lớp, cần tập trung vào ba yếu tố. Một là giảm áp lực cho khu vực nội đô. Hai là khai thác hiệu quả nguồn lực từ không gian ngầm và không gian trên cao. Ba là tái cấu trúc, tái thiết đô thị, hình thành các mô hình phát triển hiện đại.

Tổng thể, cấu trúc đô thị đa tầng, đa lớp sẽ tạo ra sự lan tỏa theo chiều rộng và chiều sâu, góp phần phát triển Thủ đô đồng thời bảo tồn các giá trị di sản, văn hóa và nâng cao chất lượng không gian đô thị.

Mô hình phát triển đô thị đa tầng, lớp: Tất yếu và là chiến lược dài hạn của Hà Nội

Đô thị đa tầng, lớp là xu hướng tất yếu. Ảnh: Phạm Hùng

Trả lời câu hỏi về việc chuyển đổi từ mô hình phát triển đơn tầng sang đa tầng, đa lớp, ông Nguyễn Đức Hùng cho rằng đây không chỉ là một lựa chọn mang tính chiến lược, mà còn là xu hướng tất yếu trong bối cảnh hiện nay.

Theo ông, mô hình phát triển hiện tại của Hà Nội đã bộc lộ nhiều hạn chế, giống như “một chiếc áo đã chật và cũ”. Thành phố đang bị giới hạn bởi không gian địa lý tự nhiên, bao quanh bởi hệ thống sông ngòi và các hành lang nông nghiệp – những yếu tố cần được bảo vệ để đảm bảo an ninh lương thực. Điều này khiến việc mở rộng theo chiều ngang gặp nhiều khó khăn.

Bên cạnh đó, tình trạng “nén” đô thị theo mô hình đơn tầng – khi mọi hoạt động tập trung trên một mặt phẳng đang tạo ra áp lực lớn lên hạ tầng. Hệ quả là tình trạng ùn tắc giao thông, ngập úng và ô nhiễm môi trường ngày càng gia tăng.

Trước thực trạng đó, việc chuyển đổi sang mô hình phát triển đa tầng, đa lớp được xem là một hướng đi cần thiết nhằm tạo ra không gian phát triển mới. Đây không chỉ là giải pháp giải phóng mặt đất, mà còn góp phần gia tăng giá trị sử dụng đất và nâng cao chất lượng sống cho người dân.

Ông Nguyễn Đức Hùng nhấn mạnh, mô hình này còn mở ra cơ hội để Hà Nội xây dựng tư duy quy hoạch đô thị theo không gian ba chiều (3D), từ đó có cái nhìn tổng thể và dài hạn hơn trong phát triển đô thị. Đây sẽ là nền tảng quan trọng giúp Thủ đô bứt phá trong giai đoạn tới.

Điểm đỗ xe thông minh mang nhiều lợi ích

Trong bối cảnh Hà Nội đang thiếu bãi đỗ xe trầm trọng, chỉ đáp ứng được khoảng 10% nhu cầu đỗ xe của người dân, việc ra đời mô hình bãi đỗ xe cao tầng trước mắt có thể xem như một giải pháp tối ưu trong tổ chức không gian đô thị, phát huy hiệu quả sử dụng đất.

Điểm đỗ xe Trần Nhật Duật là 1 trong 5 điểm đỗ xe thông minh của thành phố Hà Nội, được khánh thành và đưa vào khai thác từ năm 2015.

Điểm đỗ xe này có diện tích hơn 400m2, sức chứa 91 xe cùng lúc, được thiết kế thành 7 block cao 4 tầng, chiều cao toàn bộ hệ thống 8,5m. Hệ thống giàn thép đỗ xe hoạt động theo công nghệ của Nhật Bản, có cơ cấu nâng hạ và dịch chuyển ngang bằng cáp, tấm pallet chuyên dụng.

Khi khách vào gửi xe, ô còn trống sẽ hiển thị trên màn hình. Toàn bộ thời gian lấy và gửi xe chỉ diễn ra trong khoảng 2 phút/xe; giá gửi xe theo quy định của thành phố 50.000 đồng/lượt gửi/120 phút.

Kể từ khi chính thức đưa vào hoạt động, điểm đỗ xe thông minh Trần Nhật Duật đã mang đến nhiều lợi ích cho người dân. Hơn 10 năm sử dụng dịch vụ tại bãi đỗ xe thông minh Trần Nhật Duật, anh Lê Ngọc Anh, người dân sinh sống trong khu vực bày tỏ sự hài lòng cao về tính hiện đại và độ an toàn của điểm đỗ.

Theo anh Lê Ngọc Anh, so với các bãi đỗ xe truyền thống thường tận dụng lòng đường, không gian chật hẹp và dễ xảy ra va chạm, mô hình điểm đỗ xe thông minh Trần Nhật Duật cung cấp các khoang đỗ riêng biệt. Điều này giúp việc ra vào xe dễ dàng, tránh trầy xước và đảm bảo an toàn tuyệt đối.

Bãi đỗ xe cao tầng cần nhiều giải pháp khuyến khích

Ông Nguyễn Đức Vinh, Phó Giám đốc Công ty TNHH MTV Khai thác điểm đỗ xe Hà Nội cho rằng, các dự án đầu tư, xây dựng bãi đỗ xe cao tầng tại Hà Nội đang rất cần những cơ chế khuyến khích.

Trong khu vực phố cổ, quỹ đất dành cho giao thông tĩnh vốn đã rất hạn chế. Chính vì vậy, việc đầu tư các bãi đỗ xe thông minh cao tầng không chỉ góp phần tạo dựng hình ảnh đô thị văn minh, hiện đại, mà quan trọng hơn là giúp tối ưu hóa đáng kể khả năng khai thác không gian, nâng công suất đỗ xe.

Cụ thể, với diện tích khoảng 400m², nếu sử dụng theo phương thức truyền thống, chúng ta chỉ có thể bố trí được hơn 20 chỗ đỗ xe. Tuy nhiên, khi áp dụng mô hình bãi đỗ xe cao tầng, sức chứa có thể nâng lên tới 91 xe - một con số cho thấy hiệu quả vượt trội.

Không gian đa tầng là tổ chức lại toàn bộ cấu trúc đô thị theo chiều đứng và theo lớp. Ảnh minh họa: Phạm Hùng

Theo ông Nguyễn Đức Vinh chia sẻ: “Công ty Khai thác điểm đỗ xe Hà Nội - một doanh nghiệp nhà nước hoạt động trong lĩnh vực này, đã được thành phố giao quản lý điểm đỗ xe Trần Nhật Duật. Trên cơ sở đó, công ty đã mạnh dạn đầu tư hệ thống bãi đỗ xe cao tầng, không chỉ nhằm tăng khả năng phục vụ nhu cầu gửi xe của người dân khu vực chợ Đồng Xuân và vùng lân cận, mà còn tạo điểm nhấn, góp phần xây dựng hình ảnh đô thị hiện đại ngay trong lòng phố cổ”.

Ông Nguyễn Đức Vinh cho hay, để triển khai các bãi đỗ xe cao tầng, trước hết cần có quỹ đất phù hợp dành cho giao thông tĩnh. Đây là điều kiện tiên quyết, bởi những mô hình này đòi hỏi diện tích đủ lớn, thường phải từ vài trăm mét vuông trở lên. Chẳng hạn, tại khu vực Trần Nhật Duật, diện tích khoảng 400m² mới có thể đáp ứng việc đầu tư và vận hành hiệu quả.

Bên cạnh đó, rào cản lớn tiếp theo chính là nguồn vốn. Việc xây dựng một bãi đỗ xe cao tầng cần chi phí đầu tư rất cao. Trong khi đó, nguồn thu từ hoạt động trông giữ xe chủ yếu là các khoản nhỏ lẻ theo ngày, hoặc một số hợp đồng gửi xe theo tháng, nên tốc độ thu hồi vốn khá chậm, thường kéo dài trên 20 năm.

“Chính vì thời gian hoàn vốn dài và hiệu quả tài chính chưa thực sự hấp dẫn, nên nhiều nhà đầu tư vẫn còn dè dặt, chưa mặn mà với việc phát triển các dự án bãi đỗ xe cao tầng hay bãi đỗ xe ngầm như mô hình tại Trần Nhật Duật”, ông Nguyễn Đức Vinh chia sẻ.

Đại diện Công ty Khai thác điểm đỗ xe Hà Nội cũng đưa ra một số kiến nghị: Thứ nhất, thành phố cần chủ động quy hoạch và bố trí quỹ đất dành cho giao thông tĩnh, tạo điều kiện để doanh nghiệp có thể triển khai đầu tư các dự án bãi đỗ xe quy mô như mô hình tại Trần Nhật Duật.

Thứ hai, về nguồn vốn, cần có các chính sách ưu đãi, đặc biệt là hỗ trợ lãi suất vay. Điều này sẽ giúp doanh nghiệp mạnh dạn tiếp cận nguồn vốn từ ngân hàng hoặc các quỹ đầu tư phát triển, từ đó tăng khả năng triển khai các dự án có chi phí lớn như bãi đỗ xe cao tầng.

Thứ ba, cần xây dựng cơ chế hợp lý liên quan đến tiền thuê đất và thuế đất. Nếu doanh nghiệp vừa phải thuê đất của Nhà nước, vừa phải bỏ ra nguồn vốn lớn để đầu tư mà không có ưu đãi phù hợp thì thời gian thu hồi vốn sẽ rất dài, gây nhiều rủi ro và làm giảm sức hấp dẫn của dự án.

Thứ tư, một giải pháp quan trọng là cho phép doanh nghiệp được khai thác kết hợp dịch vụ trên một phần diện tích đất, chẳng hạn từ 20 - 30% hoặc hơn. Việc tích hợp thêm các hoạt động thương mại, dịch vụ sẽ giúp tăng nguồn thu, từ đó cải thiện hiệu quả tài chính và tạo động lực để doanh nghiệp tham gia đầu tư vào các bãi đỗ xe thông minh, hiện đại.

Tư duy đa tầng: Lối mở cho đô thị Hà Nội

TS.KTS Trương Văn Quảng - Phó Tổng thư ký Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam chia sẻ tại chương trình. Ảnh Phạm Hùng

Có ý kiến cho rằng, không gian đa tầng không chỉ mở rộng dưới lòng đất, mà còn là tổ chức lại toàn bộ cấu trúc đô thị theo chiều đứng và theo lớp.

Nhìn nhận cách tiếp cận này, KTS Trương Văn Quảng -Phó Tổng thư ký Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam cho rằng, về sử dụng không gian đô thị phía trên, cách tiếp cận trên thế giới là bình thường và đã có từ lâu. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay của Hà Nội, đây lại là một cách tiếp cận mới.

Điều mới nằm ở chỗ, trong quá trình phát triển và đô thị hóa, khi quỹ đất ngày càng hạn hẹp, chúng ta chưa khai thác đầy đủ các không gian ngoài mặt đất cũng như không gian ngầm, hay không gian phía trên. Chính vì vậy, trong bối cảnh Hà Nội hiện nay, cách tiếp cận này là mới, dù về mặt lý thuyết, so với các nước khác không phải là điều mới mẻ.

“Tôi cho rằng đây là một cách tiếp cận mang tính khoa học và thực tiễn. Thứ nhất, chúng ta có thể tối ưu hóa việc sử dụng không gian. Không gian mặt đất vẫn được sử dụng bình thường, trong khi phía trên và dưới mặt đất có thể được khai thác hiệu quả hơn.

Thứ hai, có thể tổ chức không gian theo các chức năng. Ví dụ, mặt đất dành cho giao thông và các hoạt động thiết yếu; không gian phía trên có thể bố trí các chức năng khác; còn không gian ngầm phục vụ các nhu cầu hạ tầng, kỹ thuật hoặc dịch vụ.

Thứ ba, có thể tích hợp giữa giao thông và sử dụng đất. Điều này giúp tiết kiệm quỹ đất, đồng thời nâng cao hiệu quả khai thác không gian đô thị. Thứ tư, cách tiếp cận này cho phép quản lý đô thị theo hướng hiện đại, thông qua dữ liệu và công nghệ số, phù hợp với xu hướng chuyển đổi số và xây dựng đô thị thông minh”, KTS Trương Văn Quảng nói.

Có thể nói, mặc dù mô hình phát triển đô thị đa tầng, đa lớp đã được áp dụng phổ biến trên thế giới, nhưng với Hà Nội, đây vẫn là một cách tiếp cận tương đối mới, có cơ sở khoa học, tính thực tiễn cao và có thể góp phần giải quyết nhiều vấn đề đang đặt ra trong quá trình phát triển đô thị, hướng tới tầm nhìn 100 năm.

Cấu trúc đô thị phân tầng, phân lớp thông minh là nền tảng cho phát triển bền vững

Theo ông Nguyễn Đức Hùng, Phó Viện trưởng Viện Quy hoạch Xây dựng Hà Nội, mô hình điểm đỗ xe cao tầng thực tế đã được áp dụng từ khá lâu. Tuy nhiên, khi triển khai trong khu vực phố cổ, lõi nội đô, phát sinh nhiều vướng mắc phức tạp.

Ông Nguyễn Đức Hùng, Phó Viện trưởng Viện Quy hoạch Xây dựng Hà Nội tại Chương trình. Ảnh: Phạm Hùng

Trước hết là sự xung đột giữa các quyền lợi và lợi ích trong quá trình sử dụng không gian đô thị. Bên cạnh đó, khu vực này còn chịu ràng buộc chặt chẽ bởi các quy định của pháp luật về di sản và quy chế quản lý kiến trúc.

Một khó khăn lớn khác là sự chồng chéo, đan xen của hệ thống hạ tầng kỹ thuật hiện hữu, khiến việc cải tạo, xây dựng mới gặp nhiều trở ngại, khó xử lý trong thực tế triển khai.

Từ những thách thức đó, định hướng quy hoạch lần này chuyển sang khai thác các khu vực phát triển mới, nơi còn dư địa để tổ chức không gian đô thị bài bản hơn. Theo đó, có thể hình thành mô hình phát triển đa tầng, đa lớp, bao gồm không gian trên cao, mặt đất và không gian ngầm.

Định hướng quy hoạch lần này chuyển sang khai thác các khu vực phát triển mới. Ảnh minh họa: Phạm Hùng

Ông Nguyễn Đức Hùng nhấn mạnh, quy hoạch cần hướng tới xây dựng cấu trúc đô thị theo chiều thẳng đứng, đồng thời tổ chức phân tầng, phân lớp chức năng một cách thông minh, qua đó tạo nền tảng cho sự phát triển ổn định, lâu dài và bền vững của Thủ đô.

Đường sắt đô thị là "xương sống" của mô hình TOD

Ông Vũ Hồng Trường, nguyên Chủ tịch HĐTV, Tổng Giám đốc Công ty TNHH MTV Đường sắt Hà Nội. Ảnh: Phạm Công

Tuyến đường sắt đô thị số 2 Nam Thăng Long – Trần Hưng Đạo được thành phố khởi công xây dựng tháng 10-2025. Đây là tuyến đường sắt đô thị có chiều dài phần lớn đoạn tuyến đi ngầm chủ yếu trong khu vực lõi đô thị (khu vực phố cổ, trung tâm Thủ đô); cũng là tuyến đầu tiên được định hướng xây dựng theo mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng - TOD, với các chức năng được tổ chức theo nhiều lớp không gian, từ ngầm đến mặt đất.

Tại điểm cầu Depot Xuân Đỉnh, ông Vũ Hồng Trường, nguyên Chủ tịch HĐTV, Tổng Giám đốc Công ty TNHH MTV Đường sắt Hà Nội cho biết, mô hình TOD có một số điểm khác biệt cốt lõi.

Thứ nhất, ưu tiên hàng đầu là khả năng tiếp cận của người dân, đặc biệt là đi bộ đến các nhà ga, bến tàu, cũng như tiếp cận thuận tiện các dịch vụ thiết yếu trong đời sống hằng ngày.

Thứ hai, hệ thống giao thông phải được tổ chức theo hướng kết nối hiệu quả, trong đó đặc biệt khuyến khích và tạo điều kiện cho các loại hình giao thông phi cơ giới như đi bộ, xe đạp...

Thứ ba, các tuyến đường sắt đô thị cần được phát triển đồng bộ và tích hợp chặt chẽ với các phương thức giao thông công cộng khác, hình thành một hệ sinh thái hoàn chỉnh. Khi đó, giao thông công cộng mới có thể trở thành lựa chọn đủ sức cạnh tranh với phương tiện cá nhân.

Thứ tư, lấy các tuyến đường sắt đô thị làm “xương sống”, việc quy hoạch đô thị và sử dụng đất được phân chia theo ba vùng rõ rệt: vùng lõi trong bán kính khoảng 600–800m quanh nhà ga; vùng phát triển mở rộng trong phạm vi từ 1,5–2km; và vùng ảnh hưởng ở khoảng cách trên 2,5km. Cách tổ chức này không chỉ giúp nâng cao giá trị sử dụng đất mà còn tối ưu hiệu quả khai thác của hệ thống đường sắt đô thị.

Cuối cùng, cần có các chính sách phù hợp nhằm thu hút người dân sinh sống và làm việc tại các khu vực phát triển theo mô hình TOD. Việc này góp phần giãn dân, giảm áp lực giao thông cho khu vực trung tâm, đồng thời hướng tới xây dựng một đô thị văn minh, hiện đại và bền vững.

Không gian ngầm: Trụ cột trong cấu trúc đô thị đa tầng

Ông Nguyễn Đức Hùng, Phó Viện trưởng Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội tại chương trình. Ảnh: Phạm Hùng

Từ những ghi nhận tại các tuyến đường sắt đô thị có thể thấy không gian ngầm đang dần trở thành một cấu phần quan trọng trong tổ chức đô thị hiện đại.

Dưới góc độ đơn vị tham gia lập quy hoạch, ông Nguyễn Đức Hùng- Phó Viện trưởng Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội cho biết, cần làm rõ vai trò quan trọng của không gian ngầm trong cấu trúc đô thị đa tầng, đa lớp của Hà Nội trong thời gian tới.

Cụ thể, cấu trúc đô thị đa tầng, đa lớp của Hà Nội, đặc biệt trong thời gian tới xác định vai trò của không gian ngầm gắn với các trục chiến lược. Thứ nhất là trục xương sống theo mô hình TOD (phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng), như khu vực sông Hồng sẽ giữ vai trò là trục động lực phát triển.

Thứ hai là hình thành trục cảnh quan sông Hồng, với cấu trúc không gian theo các lớp: lớp thấp, lớp trung và lớp cao; mỗi lớp đều có những điểm nhấn và trung tâm riêng.

Thứ ba là tổ chức các không gian chức năng theo lớp, bảo đảm sự liên kết và phân bổ hợp lý trong toàn bộ cấu trúc đô thị.

Thứ tư là quy hoạch không gian ngầm, bao gồm hạ tầng kỹ thuật, logistics và các dịch vụ ngầm, được tổ chức dọc theo các trục phát triển. Trong đó, trục xương sống đóng vai trò then chốt chính là các mô hình TOD, được ưu tiên phát triển.

Trên thế giới, mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD) thường lấy các nhà ga đường sắt làm hạt nhân, từ đó tổ chức không gian đô thị và phân bố các chức năng một cách hiệu quả.

Mô hình TOD sẽ kích hoạt động lực phát triển đô thị

KTS Trương Văn Quảng, Phó Tổng thư ký Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam tại chương trình. Ảnh: Phạm Hùng

KTS Trương Văn Quảng, Phó Tổng thư ký Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam cho rằng, hệ thống Metro không tự động trở thành động lực hay cực phát triển đô thị nếu thiếu các cơ chế chính sách phù hợp.
Để phát huy hiệu quả, cần có sự kích hoạt đồng bộ từ quy hoạch, thị trường và các điều kiện cụ thể đi kèm. Quan trọng hơn, tư duy quy hoạch cần chuyển dịch từ tiếp cận giao thông đơn thuần, sang phát triển đô thị theo mô hình TOD.
Khác với cách phát triển đô thị dựa trên cấu trúc giao thông tĩnh trước đây, mô hình TOD đặt nhà ga làm hạt nhân thúc đẩy phát triển không gian xung quanh.

Điều này đòi hỏi cải cách cơ chế đất đai nhằm khai thác hiệu quả giá trị gia tăng, bởi thực tế cho thấy khi hình thành các ga metro, giá trị đất khu vực lân cận tăng lên đáng kể.
Đồng thời, phát triển không gian đa tầng giúp tăng cường kết nối từ ngầm đến mặt đất và trên cao, tạo nên cấu trúc đô thị linh hoạt và hiệu quả hơn.
KTS Trương Văn Quảng nhấn mạnh, mô hình TOD còn mở ra cơ hội tái phân bổ dân cư theo hướng tập trung quanh các đầu mối giao thông, thay vì phân tán như trước.
Nhờ đó, khoảng cách di chuyển được rút ngắn, các hoạt động sinh hoạt và sản xuất gắn kết chặt chẽ hơn, qua đó nâng cao chất lượng sống của người dân.
Bên cạnh đó, việc tổ chức lại không gian đô thị theo các “tụ điểm” TOD tạo điều kiện đổi mới mô hình quản lý, quản trị đô thị theo hướng hiện đại, đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi số.
Nếu tiếp tục phát triển dàn trải, hạ tầng và các vấn đề xã hội sẽ khó được giải quyết một cách hiệu quả. Ngược lại, phát triển theo mô hình TOD không chỉ giúp tập trung nguồn lực, gia tăng giá trị đất đai mà còn tạo dựng niềm tin vào chất lượng không gian đô thị và triển vọng phát triển bền vững trong tương lai.

Quản trị đô thị đa tầng: Không kiểm soát sẽ đứt gãy không gian

Phát triển không gian ngầm quy mô lớn sẽ đặt ra yêu cầu về quản lý quy hoạch và kiểm soát phát triển. Ảnh: Phạm Hùng

TS.KTS Trương Văn Quảng chia sẻ, việc phát triển không gian ngầm quy mô lớn, đặc biệt tại khu vực lõi đô thị, sẽ đặt ra một số yêu cầu về quản lý quy hoạch và kiểm soát phát triển.

Cụ thể, quản lý quy hoạch và kiểm soát phát triển đang đặt ra yêu cầu phải bảo đảm đồng bộ hạ tầng và tránh xung đột không gian. Đây cũng là điều khiến nhiều người yêu Hà Nội trăn trở: Làm thế nào để vừa phát triển bền vững, vừa giữ gìn được giá trị cốt lõi, hồn cốt của một đô thị nghìn năm.

"Trong bối cảnh Hà Nội đang phát triển theo mô hình đa tầng - đa lớp, theo tôi cần xây dựng cơ chế kiểm soát và quản lý không gian theo từng lớp và từng chức năng. Nghĩa là phải quản lý rõ ràng không gian dưới mặt đất, trên mặt đất và không gian phía trên cao. Trước đây chúng ta chủ yếu quản lý theo không gian đơn tầng, nhưng hiện nay phải chuyển sang quản lý theo cấu trúc đa tầng", TS.KTS Trương Văn Quảng nói.

Thứ hai là kiểm soát việc sử dụng đất và không gian ngầm. Cần có cơ chế rõ ràng để quản lý, đồng thời bảo đảm an toàn kỹ thuật và các vấn đề địa chất. Với đặc thù nền đất Hà Nội, việc phát triển không gian ngầm phải đặc biệt chú ý đến các yếu tố kỹ thuật, tránh xảy ra sự cố.

Bên cạnh đó, cần kiểm soát việc tích hợp hạ tầng kỹ thuật. Không chỉ có giao thông như metro, mà còn bao gồm điện, nước, không gian công cộng và dịch vụ thương mại.

Ở nhiều thành phố lớn như Tokyo, không gian ngầm được phát triển đa chức năng, tích hợp nhiều hoạt động, thậm chí hình thành đời sống xã hội dưới lòng đất. Do đó, việc quản lý không gian đô thị phải mang tính tích hợp, liên ngành, thay vì cách làm đơn ngành như trước. Cần ứng dụng công nghệ số để quản lý hiệu quả, đồng thời bảo đảm kết nối giữa không gian ngầm, mặt đất và không gian trên cao.

Nếu không kiểm soát tốt sự kết nối này, đô thị sẽ bị “đứt gãy” không gian. Người dân có thể hoạt động dưới lòng đất nhưng không có sự liên thông với không gian trên mặt đất, dẫn đến bất tiện trong sinh hoạt và sử dụng.

Ngoài ra, cần kiểm soát các yếu tố xã hội và môi trường trong cả không gian trên và dưới mặt đất. Đồng thời, phải có cơ chế quản lý đầu tư và khai thác hiệu quả không gian ngầm cũng như không gian trên cao.

Tất cả những yêu cầu này đòi hỏi một hệ thống quản trị đô thị hiện đại, dựa trên nền tảng đô thị thông minh và công nghệ số. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng một Hà Nội trong tầm nhìn 100 năm, vừa có chất lượng sống cao, vừa gìn giữ được bản sắc và hồn cốt của đô thị nghìn năm, đáp ứng kỳ vọng của người dân Thủ đô.
TOD là hướng tích hợp chủ đạo trong không gian ngầm

Ông Nguyễn Đức Hùng, Phó Viện trưởng Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội tại chương trình. Ảnh: Phạm Hùng

Trả lời về định hướng quy hoạch, tích hợp các chức năng trong không gian ngầm, ông Nguyễn Đức Hùng, Phó Viện trưởng Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội cho rằng, trong quy hoạch dài hạn 100 năm, Hà Nội sẽ phát triển không gian ngầm theo hướng đồng bộ, dựa trên một hệ sinh thái đa mục tiêu và được phân tầng theo độ sâu cụ thể.

Theo đó, không gian ngầm được chia thành ba lớp chính: Từ 0-10m, 10-30m và trên 30m. Mỗi lớp sẽ có chức năng và mức độ ưu tiên khác nhau nhằm đảm bảo hiệu quả khai thác cũng như tính khả thi trong triển khai.

Ở tầng nông (0-10m), thành phố ưu tiên bố trí các bãi đỗ xe công cộng, lối đi bộ ngầm, không gian thương mại-dịch vụ và các hạ tầng kỹ thuật thiết yếu. Đây là lớp không gian có tính kết nối trực tiếp với hoạt động đô thị trên mặt đất, phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày của người dân.

Trong khi đó, các tầng sâu hơn sẽ dành cho những hạng mục mang tính chiến lược như hệ thống xử lý nước thải, các kho chứa chuyên dụng, cũng như các bể chứa ngầm quy mô lớn nhằm điều tiết nước, góp phần giảm thiểu tình trạng úng ngập đô thị.

Đáng chú ý, mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD) được xác định là hướng tích hợp chủ đạo trong không gian ngầm.

Theo đó, các hệ thống giao thông, thương mại và dịch vụ sẽ được kết nối chặt chẽ, hình thành các trung tâm trung chuyển đa chức năng kết hợp với bãi đỗ xe ngầm, qua đó nâng cao hiệu quả vận hành đô thị.

Ngoài ra, việc đồng bộ hóa hệ thống hào kỹ thuật và các công trình ngầm quy mô lớn cũng được chú trọng, nhằm giải quyết những vấn đề về tiêu thoát nước và hạ tầng kỹ thuật đô thị. Và để đảm bảo phát triển bền vững, cần xây dựng cơ chế kiểm soát chặt chẽ về độ sâu khai thác không gian ngầm, qua đó định hướng phát triển hợp lý và tránh những tác động tiêu cực trong tương lai.

3 điều kiện tiên quyết với mô hình không gian đa tầng

Hà Nội cần 3 điều kiện để hiện thực hóa mô hình không gian đa tầng. Ảnh minh họa: Phạm Hùng

Không gian đa tầng, đa lớp không chỉ là giải pháp cho hiện tại, mà còn gắn với tầm nhìn phát triển dài hạn của Thủ đô. Theo ông Nguyễn Đức Hùng, để hiện thực hóa mô hình không gian đa tầng, đa lớp trong tầm nhìn 100 năm, Hà Nội cần 3 điều kiện tiên quyết về cơ chế, nguồn lực và công cụ quản lý.

Thứ nhất, đó là có cơ chế luật hóa không gian 3D. Phải cụ thể hóa Luật Thủ đô và quyền sử dụng không gian ngầm cũng như không gian trên cao.

Thứ hai, đó là phải xác định rõ các mốc giới độ sâu đến đâu, ngầm như thế nào. Nguồn lực mô hình phải lấy đô thị để nuôi hạ tầng. Không sử dụng hoàn toàn ngân sách mà phải lấy cơ chế đầu tư.

Thứ ba là công cụ quản lý. Đó là bản đồ 3D để lưu trữ, ghi lại và quản lý trong quá trình phát triển.

Về mặt thí điểm, trên địa bàn Hà Nội có thể thí điểm ở hai khu vực. Một là khu vực hiện hữu, hai là khu vực mới. Lựa chọn khu vực hiện hữu sẽ là cơ sở để giải quyết những vấn đề khắc phục, cách giải quyết các vấn đề hiện tại. Trong đó, khu vực mới sẽ tạo ra một cơ chế hoàn chỉnh đồng bộ.

Ông Nguyễn Đức Hùng cho rằng, có thể xem xét đối với khu vực lõi đô thị cũ, đó là ga Hà Nội. Đây là nơi giao thoa và kết nối các hệ thống đường sắt cũng như hệ thống đường bộ, từ đường sắt đô thị với các trung tâm thương mại, dịch vụ và kết nối các hệ thống giao thông với nhau.

Đối với các khu vực mới, có thể lựa chọn khu vực phía Bắc sông Hồng như Nhật Tân, Nội Bài. Khu vực này có thể có cơ hội để xây dựng một cách đồng bộ và hiện đại theo từng tầng từng lớp như là một hình mẫu. Trên cơ sở những khu vực này có thể làm hình mẫu để phát triển các khu vực khác.

Hà Nội cần tư duy kiến tạo và phát triển

KTS Trương Văn Quảng, Phó Tổng Thư ký Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam. Ảnh: Phạm Hùng

Theo KTS Trương Văn Quảng, Phó Tổng Thư ký Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, Hà Nội có lợi thế lớn vì có Luật Thủ đô. Đây là công cụ quan trọng để giúp Hà Nội thay đổi cách quản lý, phát triển không gian đô thị đa tầng - đa lớp.

Trước hết, Hà Nội cần chuyển tư duy từ “kiểm soát” sang “kiến tạo, phát triển”, tức là không chỉ quản lý chặt mà phải tạo điều kiện cho đô thị phát triển hiệu quả.

Thứ hai, về cơ chế kiểm soát, cần có một “nhạc trưởng” để dẫn dắt, và Luật Thủ đô chính là tín hiệu, giúp thiết lập một khung quản lý thống nhất để định hướng phát triển đô thị hiệu quả.

Bên cạnh đó, trong bối cảnh đang triển khai mô hình chính quyền đô thị hai cấp, việc phân cấp cần được thực hiện mạnh mẽ, rõ ràng hơn, đi kèm với các cơ chế kiểm soát thông minh. Điều này nhằm bảo đảm tính chủ động ở các cấp, nhưng vẫn tránh được những rủi ro, lạm dụng trong quá trình thực thi.

Một yếu tố quan trọng khác là phải gắn kết chặt chẽ giữa quy hoạch, tài chính và thị trường. Với nền tảng sẵn có của Luật Thủ đô, Hà Nội hoàn toàn có đủ điều kiện để thực hiện những chuyển đổi này.

Vấn đề là cần hành động nhanh, quyết liệt, bắt kịp tinh thần đổi mới trong tư duy quản lý để tận dụng tốt cơ hội và tạo ra những bước đột phá trong thời gian tới.

Từ dàn trải đến đa cực: Hà Nội nâng sức cạnh tranh

Phân tích về tác động của mô hình không gian đa tầng, đa lớp đến năng lực cạnh tranh và phát triển kinh tế đô thị của Hà Nội, TS.KTS Trương Văn Quảng nêu, nếu phát triển phân tán như trước đây thì rõ ràng năng lực cạnh tranh không cao.

Nhưng nếu phát triển theo mô hình đô thị thông minh, hình thành các “cực tăng trưởng”, mỗi khu vực sẽ trở thành một điểm tập trung nguồn lực, tạo động lực phát triển. Khi đó, đô thị được tổ chức thành nhiều khu vực phát triển với các chức năng rõ ràng, tạo ra các trung tâm, các cực tăng trưởng khác nhau. Điều này giúp Hà Nội vừa mở rộng không gian phát triển, vừa nâng cao hiệu quả khai thác nguồn lực.

Đáng chú ý, trong quá trình phát triển theo mô hình này, như phân tích trước đó, chúng ta vẫn có thể đồng thời bảo vệ các giá trị văn hóa, lịch sử của Thủ đô – một đô thị văn hiến; bảo vệ môi trường sinh thái; đồng thời thúc đẩy tăng trưởng kinh tế theo hướng đô thị thông minh.

Bên cạnh đó, việc ứng dụng công nghệ số trong quản lý đô thị cũng sẽ góp phần nâng cao hiệu quả vận hành, tạo nền tảng cho phát triển bền vững.

"Tôi cho rằng, nếu triển khai đúng hướng, mô hình này sẽ hội tụ đầy đủ các điều kiện để Hà Nội phát triển theo chuẩn đô thị mang tầm quốc tế trong tương lai, vừa cạnh tranh mạnh mẽ, vừa gìn giữ được bản sắc riêng", TS.KTS Trương Văn Quảng nhận định.

Các khách mời và ê kíp thực hiện chương trình. Ảnh: Phạm Hùng