Phát triển thị trường điện cạnh tranh: Bài học từ Liên minh châu Âu

Thị trường điện cạnh tranh, cơ chế mua bán điện minh bạch và môi trường đầu tư ổn định là những yếu tố quan trọng để bảo đảm an ninh năng lượng và thu hút nguồn lực phát triển năng lượng sạch. Từ kinh nghiệm của Liên minh châu Âu (EU), Việt Nam có thể tham khảo nhiều giải pháp trong hoàn thiện cơ chế thị trường, khuyến khích đầu tư và thúc đẩy chuyển dịch năng lượng.

Chia sẻ tại Diễn đàn An ninh năng lượng quốc gia năm 2026, ông Cyril Loisel, Tham tán thứ nhất phụ trách Chính sách Khí hậu, Môi trường, Việc làm và Xã hội, Phái đoàn Liên minh châu Âu tại Việt Nam đã phân tích kinh nghiệm vận hành thị trường điện cạnh tranh và những định hướng hợp tác năng lượng giữa hai bên.

Toàn cảnh Diễn đàn.

Vận hành thị trường cạnh tranh, đa dạng cơ chế mua bán điện

Theo ông Cyril Loisel, khi phát triển thị trường điện, cần phân biệt hai bài toán lớn. Thứ nhất, tổ chức cạnh tranh có hệ thống giữa các đơn vị phát điện đang tham gia thị trường. Thứ hai, xây dựng cơ chế khuyến khích các nhà đầu tư mới gia nhập, qua đó bảo đảm nguồn cung điện đầy đủ cho hệ thống.

Đối với việc tổ chức thị trường cạnh tranh công bằng, minh bạch giữa các nhà sản xuất điện hiện hữu, EU áp dụng mô hình thị trường điện ngày tới (Day-Ahead Market- DAM, một bộ phận cốt lõi của mô hình thị trường điện cạnh tranh, nơi việc mua và bán điện năng được thực hiện trước ngày vận hành thực tế 1 ngày, ký hiệu là D-1).. Đây là thị trường bán buôn điện cạnh tranh ở quy mô toàn châu lục, trong đó các bên mua và bán tham gia chào giá hằng ngày.

Ông Cyril Loisel, Tham tán thứ nhất phụ trách Chính sách Khí hậu, Môi trường, Việc làm và Xã hội, Phái đoàn Liên minh châu Âu tại Việt Nam chia sẻ tại Diễn đàn An ninh năng lượng Việt Nam năm 2026.

Cụ thể, tại những khu vực có nhu cầu tiêu thụ điện cao, hệ thống xem xét sản lượng điện theo các mức giá, tương ứng với nguồn cung từ nhiều loại hình như điện mặt trời, điện gió, thủy điện, điện hạt nhân và các nguồn năng lượng khác. Trên cơ sở đó, thuật toán thực hiện khớp lệnh, xác định phương án giao dịch và mức giá điện. Quá trình này được lặp lại hằng ngày nhằm điều chỉnh hoạt động mua bán điện, đồng thời bảo đảm an toàn và ổn định cho toàn hệ thống. Mô hình này đã được vận hành hiệu quả tại Đức, góp phần tạo điều kiện để tỷ trọng năng lượng tái tạo, trong khi vẫn bảo đảm khả năng đấu nối lưới điện.

Đây là một trong những kinh nghiệm EU có thể chia sẻ với Việt Nam trong quá trình hoàn thiện thị trường điện cạnh tranh. Tuy nhiên, theo chuyên gia, việc lựa chọn mô hình cần căn cứ vào điều kiện thực tế của từng quốc gia, không nên áp dụng máy móc các giải pháp từ châu Âu.

Đối với bài toán thu hút nhà đầu tư mới, ông Cyril Loisel đánh giá, Việt Nam còn nhiều dư địa phát triển thông qua các cơ chế như đấu thầu và hợp đồng mua bán điện trực tiếp (DPPA). Tại châu Âu, những năm gần đây, các quốc gia đang hướng tới hài hòa hóa công cụ chính sách, trong đó có việc áp dụng các dạng hợp đồng khác nhau. Cơ chế này góp phần bảo đảm doanh thu ổn định cho các đơn vị tham gia thị trường trong trường hợp giá điện thị trường biến động so với mức giá mục tiêu hoặc giá thực hiện.

Theo ông, bên cạnh cơ chế mua bán điện trực tiếp, việc thiết kế các công cụ giá phù hợp, kết hợp với những dạng hợp đồng và cơ chế khuyến khích bổ trợ, có ý nghĩa quan trọng trong việc tạo sự ổn định về doanh thu, qua đó cải thiện khả năng thu hút đầu tư vào lĩnh vực năng lượng. “Các mô hình của châu Âu không phải là giải pháp tiên tiến nhất hay phù hợp với tất cả các quốc gia, bởi mỗi nước đều có bối cảnh riêng biệt. Tuy nhiên, tại châu Âu, chúng tôi đã triển khai nhiều phương án như vậy để giải quyết hiệu quả các thách thức năng lượng của mình”, ông Cyril Loisel nhấn mạnh.

Bảo đảm chính sách ổn định, mở rộng hợp tác năng lượng Việt Nam - EU

Đề cập đến triển vọng hợp tác năng lượng giữa Việt Nam và EU, ông Cyril Loisel cho biết, hai bên đã có Thỏa thuận Đối tác Chiến lược và thống nhất tiếp tục làm sâu sắc hơn quan hệ hợp tác, đặc biệt trong lĩnh vực chuyển dịch năng lượng.

Các khuôn khổ hợp tác như Chiến lược Cửa ngõ Toàn cầu (Global Gateway) và Chương trình Đối tác Chuyển dịch Năng lượng Công bằng (JETP) được kỳ vọng tiếp tục tạo điều kiện huy động nguồn lực, thúc đẩy các dự án năng lượng và tăng cường kết nối giữa Việt Nam với các đối tác quốc tế.

Theo chuyên gia, mục tiêu quan trọng đối với các quốc gia là tạo ra giá trị kinh tế. Muốn thu hút các khoản đầu tư chất lượng cao vào lĩnh vực công nghiệp chế tạo, cần bảo đảm nguồn cung năng lượng sạch với chi phí hợp lý. Đây cũng là bài toán chung của Việt Nam và châu Âu trong quá trình nâng cao năng lực cạnh tranh và bảo đảm an ninh kinh tế.

Thực tiễn tại châu Âu cho thấy, những khu vực còn phụ thuộc lớn vào các nguồn điện truyền thống thường phải đối mặt với mức giá điện công nghiệp cao hơn. Trong khi đó, tại những khu vực phát triển mạnh năng lượng tái tạo, giá điện phục vụ sản xuất công nghiệp có xu hướng thấp hơn. Từ kinh nghiệm này, ông Cyril Loisel cho rằng, việc thúc đẩy điện khí hóa công nghiệp, giảm phát thải carbon trong sản xuất điện và giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch có ý nghĩa quan trọng đối với năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Để thu hút đầu tư, yếu tố đầu tiên được chuyên gia nhấn mạnh là tính ổn định và khả năng dự báo của chính sách. EU có nhiều doanh nghiệp tiên phong về công nghệ đổi mới sáng tạo và ứng dụng thực tiễn trong lĩnh vực năng lượng. Tuy nhiên, để các nhà đầu tư mạnh dạn tham gia, môi trường đầu tư cần tạo được sự tin tưởng và hạn chế rủi ro. Ông Cyril Loisel nhận định: “Chúng ta càng tạo ra nhiều sự an tâm thì họ càng dễ dàng đầu tư hơn”.

Một kinh nghiệm khác từ EU là đơn giản hóa các quy định và thủ tục cấp phép cho các dự án năng lượng. Sau cuộc khủng hoảng khí đốt năm 2022, EU đã triển khai nhiều biện pháp nhằm tháo gỡ rào cản, đẩy nhanh tiến độ phát triển năng lượng tái tạo. Điện gió được xác định là lĩnh vực có lợi ích đặc biệt quan trọng, qua đó thúc đẩy quá trình đơn giản hóa thủ tục cấp phép trên nhiều phương diện. Theo ông, những nỗ lực này góp phần đưa năng lượng tái tạo chiếm hơn một nửa tổng sản lượng điện sản xuất tại EU, với tốc độ phát triển ngày càng nhanh.

Bên cạnh hoàn thiện thể chế và cải thiện môi trường đầu tư, chuyên gia cũng đề cập đến yêu cầu đáp ứng các tiêu chuẩn bền vững của thị trường carbon quốc tế. Đây là lĩnh vực mà Chương trình Đối tác Chuyển dịch năng lượng công bằng có thể phát huy hiệu quả thông qua hỗ trợ các dự án cụ thể, trong đó có dự án thủy điện tích năng Bắc Ái và việc mở rộng các dự án truyền tải điện phục vụ thủy điện với sự tham gia của các tổ chức tài chính châu Âu.

Quá trình hợp tác cũng tạo cơ hội để cán bộ Việt Nam nâng cao năng lực làm việc với các nhà đầu tư quốc tế, đồng thời giúp kết nối các quy định, thể chế trong nước với yêu cầu của thị trường vốn quốc tế. Theo ông Cyril Loisel, đây là nền tảng quan trọng để Việt Nam mở rộng khả năng tiếp cận các thị trường tài chính quốc tế và huy động nguồn vốn cho phát triển năng lượng.

Một nội dung khác được chuyên gia nhấn mạnh là phát triển nguồn nhân lực và kỹ năng cho ngành công nghiệp năng lượng. EU đang triển khai gói Giáo dục và Kỹ năng. Đồng thời, tăng cường hợp tác với Việt Nam trong khuôn khổ Hỗ trợ ngân sách của EU cho chính sách năng lượng Việt Nam.