Phong tục thả cá chép vào ngày cúng ông Công ông Táo: Nét đẹp dân gian của người Việt

Trong nhịp chảy của đời sống truyền thống Việt Nam, ngày 23 tháng Chạp âm lịch luôn mang một ý nghĩa rất riêng. Đó không chỉ là dấu mốc báo hiệu Tết Nguyên đán đang đến gần, mà còn là thời điểm diễn ra lễ tiễn ông Công ông Táo về trời. Giữa mâm lễ giản dị, hình ảnh cá chép được thả xuống sông, hồ đã trở thành một biểu tượng quen thuộc, gói ghém trong đó những lớp ý nghĩa sâu xa về tín ngưỡng dân gian, khát vọng vươn lên và văn hóa nông nghiệp lúa nước của người Việt.

Theo quan niệm dân gian, ông Công, ông Táo là những vị thần cai quản bếp núc, giữ gìn nếp nhà và chứng kiến mọi sinh hoạt của gia đình trong suốt một năm. Ngày 23 tháng Chạp, các vị rời gian bếp quen thuộc để "chầu trời", báo cáo với Ngọc Hoàng những việc tốt - xấu, thuận - nghịch của từng nhà. Để các Táo "lên đường", người Việt xưa tin rằng cần có cá chép làm phương tiện, bởi đây là loài cá khỏe, bền bỉ, có thể vượt sông nước để đi xa.

Sự lựa chọn cá chép không phải ngẫu nhiên. Trong kho tàng văn hóa Á Đông, hình ảnh "cá chép vượt Vũ Môn hóa rồng" tượng trưng cho ý chí kiên cường, cho khả năng vượt qua thử thách để đạt tới thành công. Khi thả cá chép vào ngày cuối năm, người dân gửi gắm ước mong về một năm mới hanh thông, con cháu học hành đỗ đạt, làm ăn tiến triển, cuộc sống có sự chuyển mình theo hướng tốt đẹp hơn. Cá chép vì thế vừa là "linh vật" đưa Táo quân về trời, vừa là biểu tượng của niềm tin và hy vọng.

Thông điệp bảo vệ môi trường: thả cá, phóng sinh, giữ lại túi nilon để bảo vệ dòng nước.

Ở chiều sâu văn hóa, phong tục này phản ánh rõ dấu ấn của nền văn minh lúa nước - cái nôi hình thành bản sắc Việt. Với người nông dân, nước là điều kiện sống còn: có nước thì lúa tốt, cá nhiều; thiếu nước thì mùa màng thất bát, đời sống khó khăn.

Cá chép, loài cá sống trong ao hồ, ruộng nước, kênh rạch, gắn liền với không gian làng quê, vì thế trở thành hình ảnh quen thuộc của sự no đủ, sinh sôi. Thả cá chép về với nước cũng chính là trả cá về môi trường tự nhiên, thể hiện quan niệm sống hài hòa với trời đất - một tư duy xuyên suốt của người dân Việt ngàn đời nay.

Không chỉ mang ý nghĩa cầu may, hành động thả cá còn hàm chứa tinh thần nhân văn và hướng thiện. Trong quan niệm dân gian, phóng sinh là cách gieo phúc, giảm sát sinh, hướng con người đến sự nhẹ nhõm trong tâm hồn. Trước thềm năm mới, việc thả cá chép cũng giống như một cách "buông bỏ" những điều nặng nề của năm cũ, để đón nhận một khởi đầu mới trong sự thanh thản.

Trải qua thời gian, dù xã hội hiện đại đã thay đổi nhiều tập quán sinh hoạt, phong tục thả cá chép ngày ông Công, ông Táo vẫn được gìn giữ. Điều đó cho thấy sức sống bền bỉ của một nghi lễ dân gian giản dị nhưng giàu ý nghĩa. Hình ảnh cá chép lặng lẽ bơi đi trong làn nước không chỉ là khoảnh khắc tiễn đưa Táo quân, mà còn là lời nhắc nhớ về cội nguồn nông nghiệp, về mối quan hệ gắn bó giữa con người - thiên nhiên - tín ngưỡng, những giá trị đã âm thầm nuôi dưỡng đời sống tinh thần của người Việt suốt hàng trăm năm.

Chính sự giao hòa ấy đã làm nên nét đẹp rất riêng của phong tục thả cá chép: mộc mạc, gần gũi nhưng sâu sắc, để mỗi dịp cuối năm, trong dòng người hối hả, vẫn có những khoảnh khắc chậm lại, thả cá, gửi gắm niềm tin và giữ gìn truyền thống.

Đỗ Tho