Phù phép độc chất bằng phiếu kiểm nghiệm khống

Kẹo Kera và sữa Hiup tưởng chừng chẳng có mối liên hệ nào ngoài việc cùng nằm trên kệ hàng tiêu dùng. Thế nhưng, tại phiên tòa xét xử vụ án làm giả phiếu kết quả thử nghiệm xảy ra tại Công ty TNHH Khoa học TSL và Công ty CP Khoa học Công nghệ Avatek do TAND TP HCM xét xử (kéo dài từ ngày 16-1 đến 2-2), hai cái tên này lại trở thành những ví dụ điển hình cho thực trạng đáng báo động, khi sản phẩm chưa từng được kiểm nghiệm thực tế vẫn có thể đường hoàng công bố chất lượng và lưu hành trên thị trường.

Kẽ hở quản lý giúp "hợp thức hóa" sai phạm

HĐXX nhận định kẹo Kera trong vụ án Nguyễn Thúc Thùy Tiên và đồng phạm, hay sữa Hiup giả của Công ty CP Z Holding, đều đã sử dụng phiếu kết quả thử nghiệm giả để hoàn thiện hồ sơ công bố sản phẩm. Nhưng đây chỉ là phần nổi của tảng băng chìm trong một vụ án đặc biệt nghiêm trọng, khi các bị cáo đã phát hành hơn 220.000 phiếu kết quả thử nghiệm cho 12.995 tổ chức, cá nhân tại 34 tỉnh, thành phố trên cả nước.

Từ những phiếu kết quả thử nghiệm tưởng như "hợp pháp" đó, hàng loạt doanh nghiệp đã tự công bố, đăng ký công bố sản phẩm, công bố hợp quy, công bố chất lượng, để rồi nhiều sản phẩm kém chất lượng, thậm chí có nguy cơ gây hại cho sức khỏe người tiêu dùng, được phép lưu hành trong thời gian dài mà không bị phát hiện.

HĐXX khẳng định, đây không đơn thuần là hành vi gian dối của một nhóm bị cáo, mà là vụ án đặc biệt nghiêm trọng, diễn ra trong thời gian dài, có nguyên nhân sâu xa từ những bất cập trong hệ thống quản lý nhà nước về kiểm nghiệm và an toàn thực phẩm.

Luật An toàn thực phẩm năm 2010 và các văn bản dưới luật quy định trách nhiệm quản lý nhà nước thuộc nhiều bộ, ngành như Bộ Y tế, Bộ Công Thương, Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng chính quyền địa phương. Trong đó, Bộ Y tế là cơ quan chủ trì. Tuy nhiên, các quy định về trách nhiệm cụ thể từ khâu tiếp nhận hồ sơ công bố sản phẩm đến hậu kiểm chất lượng lại chưa chặt chẽ, chưa phân định rõ "ai chịu trách nhiệm cuối cùng".

Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa năm 2007 tiếp tục bộc lộ sự chồng chéo khi quy định về kiểm tra chất lượng nhưng không xác định rõ đối với thực phẩm được công bố theo Luật An toàn thực phẩm thì cơ quan chuyên ngành nào chịu trách nhiệm kiểm tra nội dung công bố. Sự thiếu thống nhất này khiến công tác quản lý rơi vào tình trạng lúng túng, còn doanh nghiệp thì dễ dàng lợi dụng.

Một trong những kẽ hở lớn được HĐXX chỉ ra nằm ở quy định về điều kiện kinh doanh dịch vụ kiểm nghiệm. Nghị định 107/2016/NĐ-CP của Chính phủ dù đặt ra các điều kiện nhất định nhưng việc bắt buộc áp dụng tiêu chuẩn ISO 17025 cho mọi phòng thí nghiệm, đặc biệt là phòng thí nghiệm tư nhân, lại chưa được luật hóa đồng bộ.

Thực tế vụ án cho thấy, chỉ có Công ty TNHH Khoa học TSL được cấp chứng chỉ và công nhận phòng thí nghiệm theo ISO 17025, trong khi Công ty CP Khoa học Công nghệ Avatek không đáp ứng các yêu cầu về quản lý thiết bị, phân quyền, kiểm soát nội bộ nhưng vẫn tham gia vào chuỗi làm giả phiếu kiểm nghiệm. Việc không bắt buộc tiêu chuẩn năng lực đã tạo ra lỗ hổng pháp lý, khiến tính trung thực và bảo mật của hoạt động kiểm nghiệm bị buông lỏng.

Quá trình điều tra cũng xác định sự thiếu liên thông giữa các cơ quan quản lý chuyên ngành. Có trường hợp doanh nghiệp nộp hồ sơ xin cấp phép, nhưng việc xác minh năng lực chủ yếu dựa trên tài liệu do chính doanh nghiệp cung cấp, không có cơ chế đối chiếu độc lập. Đây chính là kẽ hở để một số doanh nghiệp cấu kết với cán bộ có thẩm quyền, hợp pháp hóa năng lực "trên giấy".

Các bị cáo tại toaÀ̉nh: HÀ NGUYỄN

Buông lỏng đầu vào, thả nổi đầu ra

Điểm chung của các sai phạm trong vụ án là làm giả hồ sơ, thủ tục thử nghiệm. HĐXX chỉ rõ không có biên bản lấy mẫu, không mã hóa mẫu, không có bất kỳ bằng chứng nào chứng minh mẫu thực tế đã được đưa vào phòng thí nghiệm.

Trong khi đó, nhiều văn bản pháp luật hiện hành dù có quy định về thử nghiệm nhưng lại thiếu một quy trình thống nhất về tiếp nhận và mã hóa mẫu. Khâu kiểm soát đầu vào - yếu tố cốt lõi của hoạt động kiểm nghiệm, gần như bị bỏ trống, tạo điều kiện cho hành vi lập phiếu khống, phiếu giả diễn ra trong thời gian dài.

Bên cạnh đó, dù Nghị định 130/2018/NĐ-CP đã tạo khuôn khổ pháp lý cho chữ ký số nhưng tại thời điểm xảy ra hành vi phạm tội, chữ ký số chưa được bắt buộc áp dụng đối với mọi phiếu kết quả kiểm nghiệm. Hệ quả là nhiều phòng thí nghiệm vẫn dùng chữ ký tay; không có cơ sở dữ liệu quốc gia để tra cứu, đối chiếu; mỗi đơn vị sử dụng một phần mềm riêng, không kết nối với các bộ, ngành quản lý. Chỉ cần in phiếu, ký tên, đóng dấu, một tờ giấy đã trở thành "giấy thông hành" cho sản phẩm ra thị trường - ngay cả khi mẫu không tồn tại hoặc kết quả đã bị chỉnh sửa.

HĐXX nhấn mạnh, hậu quả của vụ án mang tính đặc biệt nghiêm trọng, khi các sản phẩm kém chất lượng, thậm chí độc hại, được phép lưu hành rộng rãi, trực tiếp ảnh hưởng đến sức khỏe và tính mạng người dân. Trong đó có những sản phẩm đã quen thuộc với người tiêu dùng như kẹo Kera, sữa Hiup và nhiều loại thực phẩm chức năng khác.

Thực tế cho thấy công tác thanh tra, kiểm tra đối với các đơn vị được cấp phép hoạt động kiểm nghiệm còn mang tính hình thức, chủ yếu dựa trên báo cáo của chính doanh nghiệp. Các đối tượng đã lợi dụng sự lỏng lẻo này để chỉnh sửa kết quả, cấp phiếu giả theo yêu cầu khách hàng mà không bị phát hiện trong thời gian dài.

Từ những sai phạm nêu trên, HĐXX kiến nghị Chính phủ chỉ đạo các bộ, ngành liên quan tăng cường liên thông dữ liệu, sửa đổi cơ chế quản lý theo nguyên tắc "một việc - một cơ quan chủ trì, chịu trách nhiệm chính"; đồng thời rà soát, sửa đổi toàn diện hệ thống văn bản pháp luật về kiểm nghiệm và an toàn thực phẩm. Các kiến nghị tập trung vào, chuẩn hóa quy trình lấy - gửi - lưu mẫu; nghiêm cấm lập phiếu tiếp nhận mẫu trên giấy mà không có mẫu thật; xây dựng cơ sở dữ liệu điện tử quốc gia về kiểm nghiệm; bắt buộc chữ ký số; tăng cường hậu kiểm chủ động; xử lý nghiêm trách nhiệm cá nhân, đặc biệt là trách nhiệm người đứng đầu.

TRẦN THÁI