Phú Thọ bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Mường

Các đội cồng chiêng được thành lập

1. Đặt vấn đề

Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, đồng thời là nguồn lực quan trọng cho phát triển bền vững. Trong tiến trình Hội nhập quốc tế, việc bảo tồn bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số ngày càng được Đảng và Nhà nước quan tâm.

Sau khi điều chỉnh địa giới hành chính, tỉnh Phú Thọ hiện là địa phương có cộng đồng người Mường rất đông, với hệ thống di sản văn hóa đặc sắc được hình thành qua hàng nghìn năm lịch sử. Những giá trị như Mo Mường, sử thi "Đẻ đất – Đẻ nước", cồng chiêng, nhà sàn, lễ hội, tiếng Mường và các tri thức dân gian không chỉ phản ánh đời sống tinh thần của cộng đồng mà còn là nguồn lực cho phát triển du lịch văn hóa và kinh tế địa phương.

Tuy nhiên, trước tác động của toàn cầu hóa, quá trình đô thị hóa, sự thay đổi sinh kế và xu hướng di cư của lao động trẻ, nhiều giá trị văn hóa truyền thống đang bị thu hẹp không gian thực hành và đứng trước nguy cơ mai một.

2. Giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Mường ở Phú Thọ

2.1. Không gian cư trú và văn hóa làng bản

Người Mường cư trú chủ yếu ở vùng trung du, miền núi, hình thành các bản làng ven núi, gần suối và ruộng nước. Nhà sàn truyền thống vừa thích nghi với điều kiện tự nhiên vừa phản ánh cấu trúc gia đình, quan hệ cộng đồng và tri thức bản địa.

Không gian làng Mường được tổ chức hài hòa giữa nơi ở, khu sản xuất, rừng và nguồn nước, tạo nên hệ sinh thái văn hóa đặc trưng.

2.2. Di sản văn hóa phi vật thể

Trong kho tàng văn hóa Mường, Mo Mường được xem là di sản đặc sắc nhất.

Mo Mường không chỉ là nghi lễ tín ngưỡng mà còn chứa đựng tri thức về lịch sử, thế giới quan, nhân sinh quan và quan niệm về vũ trụ của người Mường. Các bài mo, đặc biệt là sử thi "Đẻ đất – Đẻ nước", phản ánh quá trình hình thành thế giới và cộng đồng người Mường, được truyền dạy qua nhiều thế hệ.

Bên cạnh đó còn có: hát Ví; hát Rang; cồng chiêng; múa Mỡi; lễ hội Khai hạ; các nghi lễ nông nghiệp. Đây đều là những loại hình văn hóa có giá trị lịch sử và nghệ thuật cao.

Lễ hội Khai hạ dân tộc Mường tỉnh Phú Thọ năm 2026

2.3. Văn hóa vật thể

Văn hóa vật thể của người Mường được thể hiện qua: kiến trúc nhà sàn; trang phục truyền thống; công cụ lao động; nhạc cụ; nghề dệt; nghề đan lát; ẩm thực truyền thống. Các hiện vật này phản ánh trình độ kỹ thuật, tư duy thẩm mỹ và sự thích ứng với môi trường tự nhiên.

trang phục truyền thống dân tộc Mường Phú Thọ

3. Thực trạng bảo tồn văn hóa Mường tại Phú Thọ

Trong những năm gần đây, tỉnh Phú Thọ đã triển khai nhiều chương trình bảo tồn văn hóa dân tộc Mường.

Nhiều lễ hội được phục dựng; các đội cồng chiêng được thành lập; nghệ nhân được hỗ trợ truyền dạy; các thiết chế văn hóa cơ sở được đầu tư; một số giá trị văn hóa được số hóa phục vụ lưu trữ và quảng bá. Công tác phát triển du lịch cộng đồng gắn với văn hóa Mường cũng được chú trọng.

Công tác phát triển du lịch cộng đồng gắn với văn hóa Mường cũng được chú trọng

Đặc biệt, việc ứng dụng công nghệ số trong lưu trữ, số hóa Mo Mường đã mở ra hướng tiếp cận mới nhằm bảo vệ di sản trong bối cảnh chuyển đổi số.

Tuy nhiên, quá trình bảo tồn vẫn còn một số hạn chế.

Thứ nhất, nhiều nghệ nhân cao tuổi nhưng chưa có lực lượng kế cận.

Thứ hai, thanh niên ít sử dụng tiếng Mường và ít tham gia thực hành văn hóa truyền thống.

Thứ ba, một số lễ hội có xu hướng thương mại hóa, làm giảm giá trị nguyên gốc.

Thứ tư, nguồn lực đầu tư cho bảo tồn còn phân tán, thiếu tính liên kết giữa văn hóa và phát triển kinh tế.

4. Những thách thức đặt ra

Có thể nhận diện bốn nhóm thách thức chủ yếu: tác động của toàn cầu hóa và giao lưu văn hóa; sự thay đổi sinh kế và quá trình đô thị hóa; nguy cơ mai một tri thức dân gian; sức ép của phát triển du lịch nếu thiếu định hướng bảo tồn. Đây là những vấn đề cần được giải quyết bằng các chính sách đồng bộ giữa quản lý nhà nước, cộng đồng và doanh nghiệp.

5. Giải pháp

Để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Mường tại Phú Thọ, cần thực hiện một số giải pháp sau:

Một là, hoàn thiện cơ chế, chính sách bảo tồn di sản văn hóa Mường theo hướng lấy cộng đồng làm trung tâm.

Hai là, tăng cường số hóa các loại hình di sản như Mo Mường, cồng chiêng, lễ hội, tiếng Mường và xây dựng cơ sở dữ liệu số phục vụ nghiên cứu, giáo dục và quảng bá.

Ba là, phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn bản sắc văn hóa, bảo đảm người dân địa phương là chủ thể hưởng lợi.

Bốn là, đưa giáo dục văn hóa Mường vào trường học, tổ chức các lớp truyền dạy tiếng Mường, cồng chiêng, hát Ví, hát Rang cho thế hệ trẻ.

Năm là, tăng cường vai trò của nghệ nhân trong công tác truyền dạy và xây dựng các mô hình bảo tồn dựa vào cộng đồng.

6. Kết luận

Văn hóa dân tộc Mường là một bộ phận quan trọng trong kho tàng văn hóa Việt Nam. Trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, việc bảo tồn văn hóa Mường không chỉ nhằm gìn giữ bản sắc dân tộc mà còn góp phần tạo động lực phát triển kinh tế, du lịch và nâng cao đời sống cộng đồng.

Để đạt được mục tiêu này cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, chính quyền địa phương, các nhà khoa học, doanh nghiệp và chính cộng đồng người Mường. Chỉ khi cộng đồng trở thành chủ thể của quá trình bảo tồn, các giá trị văn hóa truyền thống mới có thể được lưu giữ và phát huy một cách bền vững.