Quên không xấu như bạn nghĩ, lý do khiến nhiều người bất ngờ

Chúng ta thường sợ mình hay quên, nhưng não bộ lại cần quên để học điều mới. Không phải ký ức nào biến mất cũng là dấu hiệu của suy giảm trí nhớ.

23/09/2026

Chúng ta thường lo lắng mỗi khi quên tên một người, không nhớ một từ quen thuộc hay không thể lập tức gọi lại một kỷ niệm cũ. Nhưng theo bác sĩ Richard Restak, quên không đơn giản là một khiếm khuyết của trí nhớ. Nếu não không thể quên, con người có thể gặp khó khăn trong việc học hỏi và thích nghi với những điều mới.

Trong cuốn Tăng cường trí nhớ, phòng bệnh Alzheimer, bác sĩ Richard Restak, giáo sư lâm sàng về thần kinh học tại Đại học George Washington, từng giữ chức Chủ tịch Hiệp hội Thần kinh Tâm thần Mỹ, cho biết con người đã nói rất nhiều về trí nhớ nhưng ít khi đặt câu hỏi điều gì xảy ra trong não khi chúng ta quên.

Theo ông, một trí nhớ vô hạn không nhất thiết là điều đáng mong muốn. Não bộ cần một sự cân bằng giữa nhớ và quên để có thể liên tục cập nhật thông tin và điều chỉnh hành vi.

Não cần quên để học điều mới

Ở cấp độ tế bào thần kinh, quá trình nhớ và quên liên quan những thay đổi trong các kết nối thần kinh. Mỗi tế bào thần kinh có nhiều gai sợi nhánh nằm dọc theo màng ngoài. Khi một ký ức được hình thành, những cấu trúc này có thể tăng lên. Khi ký ức phai mờ, chúng có thể co lại hoặc mỏng đi.

Hiện tượng này được quan sát ở nhiều loài động vật, từ ruồi đến người. Theo bác sĩ Restak, đó là một phần của sự cân bằng phân tử giữa hai cơ chế riêng biệt: một cơ chế phục vụ việc nhớ và một cơ chế phục vụ việc quên. Điều này có ý nghĩa quan trọng với khả năng thích nghi.

Nếu những mạch thần kinh hình thành từ ký ức cũ không bao giờ thay đổi, một sinh vật sẽ khó học được hành vi mới. Bác sĩ Restak đưa ra ví dụ về một con chuột đã học cách chạy qua mê cung theo một con đường nhất định. Nếu các kết nối của ký ức cũ không thể được điều chỉnh, nó sẽ khó thay thế cách đi cũ bằng một con đường mới.

Nói cách khác, học hỏi không chỉ là xây dựng thêm những ký ức mới. Đó còn là khả năng thay đổi những mạch thần kinh đã được thiết lập từ trước.

Não có thể chỉ giữ lại điều cần thiết

Bác sĩ tâm thần kinh Scott Small, tác giả cuốn Forgetting (Quên), cho rằng sự thay đổi liên tục của những ký ức hiện có đóng vai trò quan trọng trong khả năng thích nghi với một thế giới luôn biến đổi.

Ông ví quá trình này giống việc sửa chữa một ngôi nhà như để xây dựng một cấu trúc mới, đôi khi cần phá bỏ một phần cấu trúc cũ.

Não cũng cần một quá trình tương tự. Việc nhớ và quên không nhất thiết đối lập nhau mà cùng giúp con người duy trì sự linh hoạt trong hành vi. Hãy thử nghĩ đến số phòng của những khách sạn từng lưu trú. Một người thường xuyên đi du lịch có thể đã ở hàng chục, thậm chí hàng trăm phòng khác nhau nhưng rất khó nhớ chính xác số phòng của tất cả.

Nếu não không thể quên, chúng ta có thể gặp khó khăn khi học điều mới. Quên vì thế không đơn thuần là một “lỗi” của trí nhớ. Ảnh: Magnific.

Một số ký ức có thể được gợi lại nếu có manh mối. Chẳng hạn, khi hình dung lại tầng khách sạn, vị trí căn phòng hoặc tiếng ồn từ thang máy ngay bên cạnh, chúng ta có thể bất ngờ nhớ ra số phòng.

Nhưng với một chuyến đi đã diễn ra từ nhiều năm trước, nhiều khả năng thông tin này hoàn toàn không thể được khôi phục.

Theo bác sĩ Restak, điều đó có thể xuất phát từ một lý do rất thực tế là số phòng không còn hữu ích sau khi chúng ta rời khách sạn. Thông tin này có thể chưa bao giờ được chuyển từ trí nhớ ngắn hạn sang trí nhớ dài hạn. Bởi vậy, không phải mọi thông tin chúng ta từng tiếp nhận đều được não lưu giữ lâu dài.

Và xét trên phương diện đó, quên không chỉ là mất đi một ký ức. Đó còn có thể là một phần cần thiết để não tiếp tục học hỏi, thích nghi và dành chỗ cho những điều mới.

Tác giả / Tác phẩm

Tăng cường trí nhớ, phòng bệnh Alzheimer

Tác giảTiến sĩ Y khoa Richard Restak

Xuất bản2025

Nhà xuất bảnNXB Trẻ

Tăng cường trí nhớ, phòng bệnh Alzheimer của Tiến sĩ Y khoa Richard Restak giải thích cách trí nhớ hình thành, hoạt động và suy giảm theo tuổi tác. Dựa trên kiến thức thần kinh học và các nghiên cứu khoa học, tác giả giới thiệu nhiều phương pháp cải thiện trí nhớ như hình dung, lập bản đồ tư duy, tăng tập trung và duy trì việc học. Cuốn sách cũng giúp người đọc phân biệt tình trạng hay quên thông thường với những dấu hiệu cần lưu ý về suy giảm nhận thức. Restak nhấn mạnh trí nhớ có thể được rèn luyện và bảo vệ thông qua lối sống, học tập và thực hành thường xuyên.