Quy định tiêu chuẩn người dạy nghề: Quyền tự chủ gắn với trách nhiệm giải trình

Sinh viên Trường Cao đẳng Thương mại thực hành chăm sóc da. Ảnh: NTCC

Từ “talkshow” đến bục giảng chuyên nghiệp

Trong hệ thống giáo dục nghề nghiệp (GDNN), tồn tại một nghịch lý kéo dài là sự ngăn cách giữa “hàn lâm” và “thực tiễn”. Nhiều nghệ nhân, kỹ sư trưởng nắm giữ bí quyết công nghệ mới lại gặp khó khăn khi tham gia giảng dạy do thiếu bằng đại học đúng chuyên ngành hoặc chứng chỉ sư phạm theo quy định. Dự thảo Thông tư mới được kỳ vọng là “chìa khóa” tháo gỡ rào cản này, đưa thực tiễn từ doanh nghiệp vào chương trình đào tạo.

TS Võ Hồng Sơn - Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Thương mại (Đà Nẵng) cho biết, sự tham gia của chuyên gia doanh nghiệp trong giảng dạy hiện chủ yếu mang tính “khách mời”. Do vướng quy định về chứng chỉ sư phạm, dù có nhu cầu lớn về kỹ năng thực tế, các nhà trường vẫn khó mời chuyên gia, nghệ nhân đứng lớp độc lập.

Tại Trường Cao đẳng Thương mại, việc mời chuyên gia giao lưu được duy trì thường xuyên nhằm truyền cảm hứng cho sinh viên. Trong một buổi học môn Quản trị chế biến món ăn, sinh viên được học trực tiếp từ Nghệ nhân ẩm thực Huỳnh Thị Thành. Trong bếp thực hành, nghệ nhân không chỉ hướng dẫn kỹ năng cắt tỉa, quản lý bếp mà còn chia sẻ kinh nghiệm nghề nghiệp, cách xử lý tình huống thực tế - những nội dung không có trong giáo trình.

Tuy nhiên, theo TS Võ Hồng Sơn, các hoạt động này chủ yếu dựa trên mối quan hệ cá nhân và chỉ dừng ở dạng tọa đàm, talkshow ngắn hạn, chưa thể tham gia giảng dạy xuyên suốt học phần do rào cản về bằng cấp. Điều này khiến tri thức thực tiễn chủ yếu xuất hiện trong các hoạt động ngoại khóa, thay vì trở thành nội dung cốt lõi của chương trình đào tạo.

Đây cũng là trăn trở của bà Lê Thị Khánh Chi - Phó Hiệu trưởng Trường Trung cấp Ý Việt (Đà Nẵng). Theo bà, để học sinh đáp ứng yêu cầu nghề nghiệp, giáo viên cần có trải nghiệm thực tế phong phú. Tuy nhiên, khoảng cách giữa giáo viên lý thuyết và giáo viên thực hành vẫn là thách thức lớn. Nhiều giáo viên có nền tảng lý thuyết vững, nhưng với các nội dung thực hành chuyên sâu, khó theo kịp những người đang trực tiếp làm việc tại doanh nghiệp.

Dẫn chứng trong lĩnh vực ẩm thực, Phó Hiệu trưởng Trường Trung cấp Ý Việt cho biết giáo viên có thể giảng dạy tốt về dinh dưỡng hoặc xây dựng thực đơn, song các kỹ năng như tính định mức, kỹ thuật chế biến, trình bày hiện đại lại là thế mạnh của bếp trưởng, bếp phó tại nhà hàng. Nếu chỉ dạy theo học liệu sẵn có, học sinh khó đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường lao động.

Ảnh minh họa INT.

Minh bạch hóa và trách nhiệm giải trình

Để tháo gỡ “nút thắt” này, dự thảo Thông tư đề xuất trao quyền tự chủ cho các cơ sở GDNN trong việc thành lập Hội đồng đánh giá năng lực thực hành nghề và năng lực sư phạm của người dạy. Đây được xem là thay đổi mang tính bản lề, khi năng lực người dạy được đánh giá toàn diện, gắn với nhiệm vụ giảng dạy cụ thể thay vì chỉ dựa vào văn bằng.

Theo TS Võ Hồng Sơn, việc mời các chuyên gia giữ vị trí quản lý tại doanh nghiệp tham gia hội đồng chuyên môn để đánh giá sinh viên và giảng viên đã được thực hiện ổn định từ lâu. Nhà trường chú trọng chuyên môn và kỹ năng thực tế nhằm bảo đảm tính khách quan. Khi Thông tư được ban hành, nhà trường kỳ vọng có thể mở rộng cơ chế này, tạo điều kiện để chuyên gia tham gia sâu hơn vào giảng dạy chính quy.

Tuy nhiên, cùng với quyền tự chủ, yêu cầu về trách nhiệm giải trình cần được đặt ra chặt chẽ. Dự thảo nhấn mạnh cơ chế công nhận linh hoạt nhưng có kiểm soát. Một giải pháp quan trọng là yêu cầu các cơ sở đào tạo công khai danh sách người dạy nghề đủ điều kiện trên cổng thông tin để xã hội và cơ quan quản lý giám sát. Theo ông Sơn, quy định này nhằm hạn chế tình trạng đánh giá hình thức hoặc “hợp thức hóa” đối với những trường hợp chưa đáp ứng tiêu chuẩn.

Quy trình đánh giá tại các nhà trường cũng cần gắn với thực tiễn. Hội đồng không chỉ xem xét hồ sơ mà cần xây dựng tiêu chí cụ thể theo từng ngành nghề, tăng cường kiểm tra thực hành và xử lý tình huống nghề nghiệp. Đây là cơ sở để đánh giá năng lực thực tế cũng như khả năng sư phạm của người dạy.

Để bảo đảm quyền lợi của người dạy và chất lượng đào tạo, cần triển khai đồng bộ các giải pháp. Từ kết quả đánh giá năng lực, các cơ sở GDNN có thể xây dựng cơ chế bồi dưỡng sư phạm linh hoạt. Với nghệ nhân, chuyên gia giỏi, nhà trường có thể tổ chức các khóa đào tạo ngắn hạn, tập trung vào kỹ năng hướng dẫn thực hành và đánh giá người học, giúp họ nhanh chóng thích ứng với môi trường giáo dục mà không tạo thêm rào cản gia nhập.

Bên cạnh đó, cơ chế thù lao và đãi ngộ cần được minh bạch. Theo TS Võ Hồng Sơn, để thu hút chuyên gia, nghệ nhân từ doanh nghiệp tham gia sâu vào đào tạo, các cơ sở GDNN phải có chính sách tài chính tương xứng với giá trị chuyên môn mà họ đóng góp. Việc coi lực lượng này là một bộ phận trong đội ngũ, với đầy đủ quyền lợi và trách nhiệm, là yếu tố quan trọng để duy trì hợp tác bền vững.

Trao quyền tự chủ đồng nghĩa với tăng cường trách nhiệm giải trình, nhằm tránh tình trạng đánh giá hình thức hoặc “vừa đá bóng vừa thổi còi”. Dự thảo nhấn mạnh yêu cầu gắn quyền chủ động của cơ sở đào tạo với trách nhiệm rõ ràng. Một giải pháp trọng tâm là công khai danh sách người dạy nghề đủ điều kiện trên cổng thông tin để xã hội và cơ quan quản lý giám sát.

Tính minh bạch không chỉ dừng ở việc công bố danh sách mà còn thể hiện ở quản lý dữ liệu người dạy. Các nhà trường cần xây dựng hệ thống quản lý khoa học, lưu trữ đầy đủ hồ sơ đánh giá và minh chứng năng lực của từng cá nhân. Đây là cơ sở phục vụ công tác thanh tra, kiểm tra, đồng thời bảo đảm quyền lợi lâu dài cho người dạy, giúp hình thành hồ sơ nghề nghiệp rõ ràng trong hệ thống GDNN.