Quyền được trợ giúp pháp lý có thực sự đến với người dân ?

Tuyên truyền quyền được trợ giúp pháp lý cho các em học sinh tại Đắk Lắk - Ảnh: Ngân Hà

Từ kết quả triển khai đến khả năng tiếp cận thực tế

Một người thuộc diện được trợ giúp pháp lý có thể gặp vướng mắc về đất đai, hôn nhân và gia đình hoặc liên quan đến một vụ án hình sự. Nếu không biết mình được hỗ trợ miễn phí, không rõ nơi liên hệ hoặc gặp khó khăn khi làm thủ tục, quyền được pháp luật ghi nhận khó trở thành sự hỗ trợ cụ thể.

Trong năm 2026, Đắk Lắk tiếp tục triển khai nhiều giải pháp mở rộng khả năng tiếp cận trợ giúp pháp lý. Theo báo cáo kết quả 6 tháng đầu năm của Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý (Bộ Tư pháp), các trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước trên địa bàn tỉnh đã thực hiện 576 vụ việc cho 576 lượt người thuộc diện được trợ giúp. Tỉnh phát hành 73.000 bản tờ gấp giới thiệu đối tượng, giấy tờ và điều kiện hưởng trợ giúp pháp lý miễn phí; tổ chức hai hội nghị tập huấn cho 240 cán bộ thôn, buôn, khu phố, đại diện đoàn thể và người có uy tín, cùng hai hội nghị bồi dưỡng kiến thức pháp luật cho 370 cán bộ cơ sở. 

Bên cạnh đó, về mặt truyền thông đại chúng, trong thời gian qua tỉnh đã thực hiện đặt hàng 02 cơ quan báo chí sản xuất các sản phẩm thông tin đối ngoại; xây dựng 09 bài viết trên báo chí, 06 sản phẩm media, 22 ảnh tuyên truyền đăng trên các báo điện tử và 18 phóng sự biểu dương các điển hình tiên tiến. Tổ truyền thông số cũng được thành lập nhằm tăng cường tuyên truyền, hướng dẫn pháp luật trực tuyến và hỗ trợ xử lý yêu cầu của người dân.

Những kết quả này cho thấy hoạt động trợ giúp pháp lý được triển khai qua nhiều kênh, từ cơ sở đến môi trường số. Tuy nhiên, số vụ việc, tài liệu phát hành và người tham gia tập huấn mới phản ánh kết quả triển khai, chưa đủ để khẳng định mọi người có nhu cầu đều tiếp cận được dịch vụ.

Điều cần làm rõ là thông tin đã đến với người dân ở địa bàn xa trung tâm, người dân tộc thiểu số và các nhóm yếu thế đến đâu; còn bao nhiêu người đủ điều kiện nhưng chưa yêu cầu hỗ trợ; thời gian từ khi phát sinh nhu cầu đến khi được kết nối với trợ giúp viên pháp lý là bao lâu. Đây là những dữ liệu quan trọng để đánh giá chính sách từ phía người thụ hưởng.

Chuẩn bị chính sách phải đi cùng năng lực thực thi

Ngày 6/7/2026, UBND tỉnh Đắk Lắk ban hành Kế hoạch số 293/KH-UBND triển khai thi hành Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý, hướng tới bảo đảm các quy định mới được thực hiện thống nhất từ ngày 1/1/2027. Kế hoạch đặt ra yêu cầu xác định nhiệm vụ, tiến độ, trách nhiệm của các cơ quan liên quan, trong đó có việc rà soát, thống kê người thuộc diện được trợ giúp và các điều kiện bảo đảm thực hiện chính sách.

Trong bối cảnh địa giới và tổ chức chính quyền địa phương thay đổi, việc rà soát năng lực cung cấp dịch vụ càng cần thiết. Địa bàn quản lý rộng hơn, nhu cầu đa dạng hơn đòi hỏi cơ chế phối hợp giữa chính quyền cấp xã và cơ quan trợ giúp pháp lý phải rõ ràng, thuận tiện, tránh để người dân tự tìm hiểu hoặc đi lại nhiều lần.

Tháng 8/2025, Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý đã tổ chức tập huấn tại xã Ea Súp và xã Liên Sơn Lắk cho cán bộ thôn, buôn, đại diện đoàn thể và người có uy tín. Bổ sung cho mảng năng lực cơ sở, trong khuôn khổ Dự án 10, địa phương cũng tổ chức 34 đợt truyền thông điểm tại các xã, thôn, buôn đặc biệt khó khăn; 73 hội nghị tập huấn điểm (trong đó có 6 lớp tại 6 xã với 599 người tham dự) về tiếp cận tuyên truyền giáo dục pháp luật cho cán bộ thôn, buôn, già làng, người có uy tín, cán bộ đoàn thể vùng đồng bào DTTS. Ngoài ra, tỉnh đã tổ chức 16 đoàn học tập kinh nghiệm cho người có uy tín ngoài tỉnh và tổ chức thăm hỏi động viên theo quy định. Nội dung tập trung vào đối tượng được trợ giúp, cách thức yêu cầu và quy trình tiếp nhận. Đây là những lực lượng có thể phát hiện sớm trường hợp cần hỗ trợ, giải thích quyền và hướng dẫn người dân tìm đến đúng cơ quan.

Tuy nhiên, tập huấn chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng tài liệu dễ hiểu, đầu mối liên hệ cụ thể và cơ chế theo dõi việc giới thiệu, chuyển gửi trường hợp cần trợ giúp. Trách nhiệm giữa các khâu cũng cần được xác định rõ: chính quyền cấp xã thông tin, giải thích và giới thiệu theo quy định; cơ quan trợ giúp pháp lý tiếp nhận, xem xét điều kiện và cung cấp dịch vụ theo thẩm quyền.

Người dân cần biết liên hệ ở đâu, cần chuẩn bị thông tin gì và được hỗ trợ trong phạm vi nào. Nếu tuyên truyền không gắn với cơ chế kết nối, họ có thể biết đến chính sách nhưng vẫn không tiếp cận được dịch vụ.

Chuyển đổi số có thể mở rộng kênh tiếp nhận, rút ngắn quy trình, nhưng chỉ thực sự hữu ích khi thông tin dễ hiểu và người dân có khả năng sử dụng. Với người hạn chế kỹ năng số hoặc gặp rào cản ngôn ngữ, các kênh hỗ trợ trực tiếp tại cơ sở vẫn cần được duy trì.

Sáu mắt xích quyết định quyền có thành hiện thực

Một hội nghị tuyên truyền giáo dục pháp luật cho đồng bào DTTS tại tỉnh Đắk Lắk - Ảnh: Ngân Hà

Để đánh giá trợ giúp pháp lý có thực sự đến với người dân hay không, cần theo dõi toàn bộ quá trình từ nhận biết quyền đến kết quả hỗ trợ, thay vì chỉ thống kê số hội nghị và hoạt động tuyên truyền.

Trước hết là khả năng nhận biết quyền. Người dân có biết mình thuộc diện được trợ giúp miễn phí hay không? Việc khảo sát tại một số thôn, buôn, nhất là ở địa bàn xa trung tâm, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và nhóm yếu thế, sẽ giúp xác định thông tin đã đến đúng đối tượng hay chưa.

Tiếp đó là năng lực hướng dẫn tại cơ sở. Cán bộ xã, trưởng thôn, người có uy tín và đại diện đoàn thể có hiểu đúng đối tượng, phạm vi và quy trình trợ giúp pháp lý không? Ở nơi có nhiều người sử dụng tiếng dân tộc, khả năng giải thích bằng ngôn ngữ người dân hiểu cũng cần được quan tâm. Số người tham gia tập huấn chỉ phản ánh đầu vào; chất lượng hướng dẫn mới cho thấy hiệu quả thực tế.

Mắt xích thứ ba là giới thiệu và chuyển gửi. Khi phát hiện người có nhu cầu, cán bộ cơ sở có hướng dẫn đúng đầu mối không? Trường hợp được giới thiệu có được tiếp nhận và theo dõi đến cùng không? Nếu thiếu thông tin về số trường hợp được chuyển gửi và kết quả xử lý, khó xác định hoạt động tuyên truyền đã tạo ra kết nối thực tế hay chưa.

Thứ tư là tiếp nhận yêu cầu. Người dân mất bao lâu từ khi được hướng dẫn đến khi cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận? Họ có phải đi lại nhiều lần, gặp vướng mắc về giấy tờ hoặc không biết tình trạng yêu cầu của mình? Việc rà soát quy trình và nguyên nhân chậm trễ sẽ giúp nhận diện những rào cản có thể khắc phục ngay.

Thứ năm là khả năng cung cấp dịch vụ. Đội ngũ trợ giúp viên pháp lý có đáp ứng nhu cầu, bảo đảm hỗ trợ kịp thời và thuận lợi cho người ở xa hay không? Để củng cố chất lượng chuyên môn mảng này, tỉnh đã tổ chức 01 Hội nghị tập huấn về kỹ năng tham gia tố tụng giải quyết vụ án hành chính cho 46 người thực hiện TGPL. Cần đối chiếu số lượng, địa bàn hoạt động của đội ngũ với nhu cầu thực tế, đồng thời đánh giá khả năng tổ chức các hoạt động trợ giúp tại cơ sở.

Cuối cùng là kết quả và trách nhiệm giải trình. Người dân được hỗ trợ đến đâu, quyền và lợi ích hợp pháp có được bảo vệ không? Theo thống kê, tại tỉnh Đắk Lắk trong giai đoạn 2021- 2025, cơ quan chức năng đã thụ lý và thực hiện 666 vụ việc TGPL cho các đối tượng thuộc diện, trong đó có 164 vụ việc bảo vệ quyền lợi trực tiếp cho 164 lượt người DTTS (chủ yếu bằng các hình thức tham gia tố tụng). Dù đây là một kết quả cụ thể và rất tích cực, tuy nhiên câu hỏi vẫn cần đặt ra là: Những trường hợp đủ điều kiện nhưng chưa tiếp cận được dịch vụ bắt nguồn từ thiếu thông tin, khó khăn thủ tục, khoảng cách địa lý hay hạn chế về nhân lực? Câu trả lời cần dựa trên hồ sơ, số liệu và phản hồi của người được trợ giúp, đồng thời bảo đảm bảo mật thông tin cá nhân.

Sáu mắt xích này liên kết chặt chẽ với nhau. Người dân không biết quyền thì khó phát sinh yêu cầu; cán bộ cơ sở không nắm chắc quy trình có thể hướng dẫn sai hoặc bỏ sót trường hợp; tiếp nhận chậm, thiếu nhân lực hoặc khó khăn đi lại có thể khiến người cần trợ giúp không nhận được hỗ trợ kịp thời.

Vì vậy, bên cạnh số vụ việc đã thực hiện, cần theo dõi số trường hợp được giới thiệu, tỷ lệ chuyển thành yêu cầu trợ giúp, thời gian tiếp nhận, nguyên nhân hồ sơ không được tiếp nhận và kết quả hỗ trợ. Đối chiếu dữ liệu giữa các địa bàn sẽ giúp nhận diện khâu yếu, xác định trách nhiệm và điều chỉnh cách tổ chức thực hiện.

Trợ giúp pháp lý là chính sách bảo đảm quyền tiếp cận công lý, đặc biệt đối với những người gặp bất lợi về kinh tế, thông tin hoặc khả năng tự bảo vệ quyền lợi. Hiệu quả chính sách vì thế phải được đánh giá từ phía người thụ hưởng, không chỉ từ kết quả hoạt động của cơ quan cung cấp dịch vụ.

Việc chuẩn bị thi hành các quy định mới từ ngày 1/1/2027 là cơ hội để Đắk Lắk rà soát toàn bộ chuỗi tiếp cận trợ giúp pháp lý, từ truyền thông, hướng dẫn tại cấp xã đến tiếp nhận và cung cấp dịch vụ; đồng thời xác định rõ đầu mối, thời hạn xử lý, dữ liệu theo dõi và trách nhiệm khắc phục những trường hợp bị bỏ sót.

Thước đo cuối cùng không phải là số văn bản được ban hành hay số lớp tập huấn được tổ chức, mà là người cần trợ giúp có biết tìm đến đâu, được hỗ trợ kịp thời và có cơ hội bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp hay không. Khi quyền được chuyển hóa thành dịch vụ mà người dân thực sự tiếp cận được, chính sách trợ giúp pháp lý mới phát huy đầy đủ ý nghĩa trong đời sống.