Quyền hạn mới và bài toán tốc độ ra quyết định của TP.HCM
Nói về vận hội mới của TP.HCM, TS. Chu Thanh Tuấn, Phó chủ nhiệm nhóm ngành cử nhân Kinh doanh tại Đại học RMIT Việt Nam chỉ rõ, đột phá thực chất không đo bằng số lượng đặc quyền được trao, mà đo bằng từng giờ kẹt xe được cắt giảm và cơ hội kinh doanh được giải phóng cho doanh nghiệp.
Từ “thí điểm” đến nền tảng pháp lý ổn định
Thưa ông, nhìn lại chặng đường từ Nghị quyết 98 đến các quy định trong Luật Phát triển đô thị mới có hiệu lực, đâu là bước chuyển thực chất nhất về thẩm quyền cho TP.HCM?
TS Chu Thanh Tuấn: Bước chuyển mang tính bản lề nhất là TP.HCM đang chuyển dần từ tâm thế “đi xin cơ chế thí điểm” sang một nền tảng pháp lý chính thức, ổn định. Điều này cho phép chính quyền thành phố chủ động trọn vẹn trong việc hoạch định và thực thi chính sách phát triển dài hạn.
Trước đây, Nghị quyết 98 hay Nghị quyết 260 mở đường để thành phố thử nghiệm các cơ chế đặc thù, nhưng bản chất thí điểm luôn có giới hạn thời gian. Với những đại dự án hạ tầng như metro, cảng biển hay các khu đô thị vệ tinh vốn cần hàng chục năm để hoàn thành và khai thác, nhà đầu tư rất e ngại biến động chính sách. Đạo luật mới đưa các công cụ quản trị vào khuôn khổ luật pháp có tính ổn định cao hơn.
Đáng chú ý, thành phố có thẩm quyền tích hợp quy hoạch tổng thể thay cho sự phân tán của hai loại quy hoạch trước đây; đồng thời chủ động phân bổ không gian ngầm, phát triển mô hình đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD) và thử nghiệm các mô hình quản trị mới.
Tuy nhiên, tôi muốn nhấn mạnh, được trao thêm quyền không đồng nghĩa với việc phát triển sẽ tự động nhanh hơn. Nếu quy trình thực thi nội bộ vẫn phân tán và thiếu trách nhiệm giải trình rõ ràng, quyền hạn mới cũng khó biến thành động lực thực tế.

TS Chu Thanh Tuấn, Phó chủ nhiệm nhóm ngành cử nhân Kinh doanh tại Đại học RMIT Việt Nam. Ảnh: NVCC
Điều các nhà đầu tư lớn, đặc biệt là các nhà đầu tư nước ngo lo lắng nhất khi rót tiền vào các dự án kéo dài nhiều thập kỷ chính là “rủi ro chính sách”. Luật mới giải bài toán này ra sao?
TS Chu Thanh Tuấn: Nhà đầu tư vào các dự án hạ tầng quy mô lớn không chỉ tìm kiếm ưu đãi thuế hay đất đai, thứ họ cần nhất là sự chắc chắn và nhất quán của “luật chơi” trong suốt vòng đời dự án.
Một tuyến metro hay cảng biển chậm tiến độ vài năm không chỉ là biến động thị trường, mà rủi ro pháp lý còn phát sinh từ việc thay đổi quy định, cách diễn giải văn bản khác nhau giữa các thời kỳ hoặc sự chậm trễ trong khâu phê duyệt. Luật mới tạo ra khung pháp lý cấp luật và cơ chế chuyển tiếp rõ ràng, giúp các dự án dở dang tiếp tục chạy mà không bị đứt gãy hay phải làm lại từ đầu.
Dẫu vậy, luật tốt mới chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ là TP.HCM phải công khai toàn bộ quy trình, chỉ định đích danh cơ quan chịu trách nhiệm đầu mối và cam kết dứt khoát thời hạn giải quyết hồ sơ.
Trong hợp đồng đầu tư công - tư (PPP), phải quy định minh bạch cơ chế xử lý khi có biến động chính sách. Nhà đầu tư chỉ thực sự an tâm khi họ dự đoán được chính xác không chỉ quy định pháp luật, mà cả thời gian và cách thức bộ máy công quyền xử lý quy định đó.
Đòn bẩy tài chính quan trọng nhất
Dưới góc độ tài chính, những chuyển biến về thể chế này sẽ tác động cụ thể thế nào đến chi phí vốn và khả năng giải ngân, thưa ông?
TS Chu Thanh Tuấn: Tác động kinh tế lớn nhất của cải cách thể chế không hẳn nằm ở việc mặc cả giảm vài phần trăm lãi suất vay, mà nằm ở việc triệt tiêu chi phí do chậm trễ và bất định gây ra.
Với đại dự án, mỗi tháng ròng rã chờ giải phóng mặt bằng hay chờ điều chỉnh quy hoạch đều khiến dòng tiền bị “chôn chân”. Doanh nghiệp đã huy động vốn, lãi vay vẫn tính từng ngày nhưng dự án chưa thể sinh công, sinh lời. Rút ngắn được thời gian làm thủ tục chính là bảo hiểm lớn nhất cho dòng tiền, giúp giảm phần bù rủi ro mà các định chế tài chính và ngân hàng quốc tế yêu cầu.
Đây cũng là cơ hội để TP.HCM thay đổi tư duy thu hút FDI: chuyển từ cạnh tranh bằng ưu đãi đất đai hay giá rẻ sang cạnh tranh bằng chất lượng môi trường kinh doanh. Những cơ chế mới về khu thương mại tự do, hạ tầng logistics hay trung tâm tài chính quốc tế sẽ là thỏi nam châm thu hút các nhà đầu tư chiến lược có công nghệ và năng lực quản trị toàn cầu, thay vì chỉ nhắm đến số lượng vốn đăng ký đơn thuần.
Thành phố đang đứng trước bài toán nhu cầu vốn đầu tư phát triển giai đoạn 2026 -2030 lên tới khoảng 3,2 triệu tỷ đồng, trong khi ngân sách dự kiến chỉ cáng đáng khoảng 1,2 triệu tỷ đồng. Làm sao để vốn công thực sự đóng vai trò “vốn mồi” kéo 2 triệu tỷ đồng còn lại từ xã hội?
TS Chu Thanh Tuấn: Khi ngân sách có hạn, vai trò của vốn công là mở đường và kích hoạt dòng vốn tư nhân, tuyệt đối không thay thế vốn tư nhân.
Tiền ngân sách nên tập trung giải quyết những khâu mà tư nhân e ngại hoặc không thể tự làm: giải phóng mặt bằng sạch, tái định cư chu đáo và đầu tư mạng lưới hạ tầng kết nối ban đầu. Một khi các nút thắt rủi ro ban đầu này được Nhà nước giải quyết dứt điểm, dự án lập tức trở nên an toàn và hấp dẫn đối với các ngân hàng thương mại lẫn các quỹ đầu tư dài hạn.
Đặc biệt, cơ chế phát triển đô thị TOD cho phép thành phố thu lại giá trị đất đai gia tăng xung quanh các nhà ga metro hay nút giao vành đai. Khi Nhà nước rót vốn công làm đường sắt đô thị, giá trị quỹ đất quanh nhà ga tăng vọt. Thu hồi hợp lý một phần giá trị thặng dư này thông qua đấu giá đất sạch hoặc điều tiết nghĩa vụ tài chính sẽ tạo nguồn thu bền vững để tái đầu tư cho các dự án tiếp theo.
Thước đo hiệu quả đầu tư công không nên chỉ nhìn vào tỷ lệ giải ngân nhanh hay chậm, mà phải đo bằng lượng vốn tư nhân thực tế được kéo theo sau đó.
Tránh bẫy “có quyền nhưng không dám làm”
Luật trao nhiều thẩm quyền chủ động hơn cho đô thị đặc biệt, nhưng làm thế nào để tránh có quyền nhưng sợ sai, không dám quyết”?
TS Chu Thanh Tuấn: Phân quyền chỉ có ý nghĩa khi đi kèm với sự thông suốt trong toàn bộ chuỗi quy trình và trách nhiệm cá nhân cụ thể. Nếu thành phố được quyền duyệt dự án nhưng vẫn bị trói buộc bởi những xung đột chéo giữa các quy định đất đai, quy hoạch hay định giá tài sản, thì người thực thi vẫn sẽ ngần ngại.
Để cán bộ dám nghĩ, dám làm, thành phố phải số hóa dữ liệu minh bạch, chuẩn hóa quy trình và thiết lập một hành lang bảo vệ pháp lý vững chắc cho những quyết định vì lợi ích công cộng, đúng thẩm quyền và không vụ lợi.
Chúng ta cần chuyển dịch căn bản: từ tư duy soi xét việc tuân thủ câu chữ thủ tục hành chính sang đánh giá chất lượng quyết định và hiệu quả kinh tế - xã hội cuối cùng. Một quyết định dựa trên luận cứ khoa học, thẩm định độc lập và hồ sơ minh bạch phải được phân định rạch ròi với hành vi tùy tiện trục lợi nhóm. Bảo vệ người dám làm không phải là dung dưỡng cho sai phạm, mà là tạo điểm tựa pháp lý vững chắc để cán bộ an tâm hành động.
Quy hoạch dài hạn và luật mới mở ra không gian phát triển rất lớn cho siêu đô thị TP.HCM với mạng lưới metro hàng trăm kilômét, cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ, trung tâm tài chính... Làm thế nào để các dự án này không bị phân mảnh thành những “ốc đảo” riêng lẻ?
TS Chu Thanh Tuấn: TP.HCM cần đoạn tuyệt với tư duy quản lý một danh mục các dự án rời rạc để chuyển sang tư duy xây dựng “hệ sinh thái kinh tế đô thị” đồng bộ.
Các cấu phần lớn phải tựa vào nhau: metro vận chuyển hành khách; TOD tổ chức lại không gian sống, dịch vụ quanh nhà ga; cảng Cần Giờ kết nối logistics mở lối ra biển quốc tế; và trung tâm tài chính lo thu xếp dòng tiền dài hạn. Sự kết nối này không thể nằm trên bản vẽ hay các slide trình chiếu. Nó đòi hỏi sự ăn khớp tuyệt đối về tiến độ triển khai hạ tầng kỹ thuật và khả năng hấp thụ của thị trường.
Chẳng hạn, làm TOD không đơn thuần là phân lô bán bất động sản quanh nhà ga, mà bản chất là gom mật độ dân cư để nuôi sống tuyến metro, giảm phụ thuộc vào xe cá nhân. Tương tự, cảng Cần Giờ chỉ phát huy tối đa công suất nếu hệ thống đường bộ cao tốc kết nối, luồng hàng hóa và mạng lưới kho bãi hậu cần sau cảng vận hành thông suốt. Quản trị thành phố lúc này phải là quản trị theo chuỗi hành lang kinh tế liên hoàn.
Cuối cùng, theo ông, đâu là thước đo cốt lõi để biết các chính sách mới đã thực sự đi vào đời sống của người dân đô thị?
TS Chu Thanh Tuấn: TP.HCM đặt mục tiêu hoàn thành khoảng 187 km đường sắt đô thị đến năm 2030 và vươn tới 462 km vào năm 2035. Đó là tầm nhìn rất ấn tượng để hình thành một đô thị đa trung tâm, kéo giãn áp lực cho khu vực lõi lịch sử. Nhưng mục tiêu càng lớn, kỷ luật tài chính và năng lực điều hành thực thi càng phải nghiêm ngặt.
Quy hoạch vẽ ra hướng đi, luật tạo công cụ huy động vốn, nhưng thành bại nằm ở khâu hành động. Dự án nào mang lại hiệu quả tức thì cho xã hội phải ưu tiên làm trước; nguồn vốn không chỉ lo cho lúc xây lắp mà phải tính trọn vẹn cả chi phí vận hành, bảo dưỡng hàng chục năm sau.
Sau cùng, thước đo thực chất nhất của một đạo luật hay một bản quy hoạch không nằm ở những mỹ từ, hay việc chính quyền được giao bao nhiêu quyền lực đặc thù. Thước đo công bằng nhất là: người dân và doanh nghiệp tiết kiệm được bao nhiêu giờ kẹt xe trên đường, chi phí vận tải hàng hóa giảm được bao nhiêu, khả năng tiếp cận nhà ở xã hội thuận tiện đến đâu và môi trường sống có trong lành hơn hay không.
Chỉ khi chuyển hóa được thẩm quyền pháp lý thành sự tiện ích cụ thể và chất lượng sống hàng ngày cho người dân, khi đó thành phố mới thực sự tạo ra bước đột phá về năng suất của một siêu đô thị.
Xin cảm ơn ông!
Với không gian phát triển mới và những cơ hội cải cách thể chế, TP.HCM đang đứng trước bước ngoặt trong hành trình xác lập vị thế siêu đô thị có sức cạnh tranh quốc tế.
Tuy nhiên, quy mô không tự tạo nên vị thế. Để chuyển hóa tiềm năng thành sức mạnh kinh tế, thành phố cần những đột phá về thể chế, tư duy quy hoạch, năng lực quản trị, huy động nguồn lực và phát triển cộng đồng doanh nghiệp.
Chuyên đề “TP.HCM: Kiến tạo vị thế siêu đô thị” phân tích những động lực tăng trưởng, các điểm nghẽn phát triển và những lựa chọn chiến lược định hình tương lai thành phố, từ góc nhìn của nhà hoạch định chính sách, chuyên gia, nhà đầu tư và lãnh đạo doanh nghiệp.

