Quyết tâm đẩy lùi tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống ở khu vực biên giới

Cán bộ Đồn Biên phòng A Pa Chải tuyên truyền cho nhân dân địa phương về phòng, chống tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống. Ảnh: Anh Dũng

Thực trạng đáng quan tâm

Tỉnh Điện Biên có diện tích tự nhiên rộng, địa hình chủ yếu là đồi núi, hiểm trở; đời sống của một bộ phận nhân dân, nhất là đồng bào ở khu vực biên giới, còn nhiều khó khăn. Trên địa bàn tỉnh có đông đồng bào các dân tộc thiểu số sinh sống, mỗi dân tộc có phong tục, tập quán, bản sắc văn hóa riêng. Bên cạnh những giá trị truyền thống tốt đẹp, một số tập quán lạc hậu vẫn còn tồn tại, tác động không nhỏ đến nhận thức và hành vi của người dân trong việc kết hôn, xây dựng gia đình. Độ tuổi kết hôn phổ biến ở nữ từ 14 đến 17 tuổi, ở nam từ 16 đến 19 tuổi. Đây là lứa tuổi chưa phát triển đầy đủ về thể chất, tâm sinh lý, chưa có đủ nhận thức, kỹ năng và điều kiện kinh tế để xây dựng gia đình ổn định.

Tình trạng tảo hôn tập trung chủ yếu ở các xã vùng sâu, vùng xa, biên giới, nơi điều kiện kinh tế-xã hội còn nhiều khó khăn như Mường Nhé, Nà Hỳ, Na Sang, Mường Mùn, Pú Nhung... Đây là những địa bàn đời sống người dân còn nhiều hạn chế, trình độ dân trí chưa đồng đều, việc tiếp cận thông tin, dịch vụ giáo dục, y tế, pháp luật còn chưa thuận lợi; trong khi một số phong tục, tập quán lạc hậu vẫn có ảnh hưởng nhất định trong cộng đồng. Riêng năm 2024, toàn tỉnh ghi nhận gần 5.000 trường hợp liên quan đến tảo hôn, chiếm hơn 30% tổng số trường hợp kết hôn trong năm. Một số huyện cũ có số trường hợp tảo hôn cao như: Nậm Pồ với 856 trường hợp, Điện Biên Đông 433 trường hợp, Mường Nhé 395 trường hợp, Mường Chà 350 trường hợp và Tủa Chùa 325 trường hợp. Những số liệu trên cho thấy tảo hôn vẫn là vấn đề đáng quan tâm, đòi hỏi các cấp, các ngành và chính quyền địa phương tiếp tục triển khai đồng bộ, kiên trì nhiều giải pháp phù hợp với từng địa bàn.

Cùng với tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống cũng còn xảy ra tại một số địa phương. Trong hai năm 2023 và 2024, tỷ lệ hôn nhân cận huyết thống lần lượt là 0,063% và 0,04% trong tổng số trường hợp kết hôn. Dù chiếm tỷ lệ không cao, nhưng hệ lụy của hôn nhân cận huyết thống rất nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng giống nòi, làm tăng nguy cơ dị tật bẩm sinh, bệnh di truyền, đồng thời kéo theo nhiều khó khăn về kinh tế, xã hội đối với gia đình và cộng đồng.

Thực tế cho thấy, nguyên nhân của tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống xuất phát từ nhiều yếu tố. Trước hết là do nhận thức pháp luật, kiến thức về hôn nhân, gia đình, sức khỏe sinh sản của một bộ phận người dân còn hạn chế. Ở một số nơi, vẫn còn quan niệm “lấy vợ, lấy chồng sớm để có thêm lao động”, hoặc coi việc kết hôn sớm là bình thường theo tập quán lâu đời. Bên cạnh đó, công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật ở một số địa bàn chưa thật sự thường xuyên, chưa phù hợp với đặc thù văn hóa, ngôn ngữ, phong tục của từng dân tộc.

Phát huy vai trò của người có uy tín

Nhận thức rõ tính chất phức tạp của vấn đề, tỉnh Điện Biên đã và đang triển khai nhiều giải pháp nhằm từng bước giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống. Trong đó, việc bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng cho đội ngũ già làng, trưởng bản, người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số được xem là hướng đi phù hợp với thực tiễn cơ sở, nhất là tại các địa bàn biên giới.

Cuối tháng 4 vừa qua, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Điện Biên phối hợp với Cục Văn hóa các dân tộc Việt Nam (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) tổ chức lớp tập huấn phổ biến, nâng cao nhận thức về tác hại, hậu quả và hệ lụy của tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống tại các địa bàn có tỷ lệ kết hôn sớm, cưỡng ép kết hôn, cưỡng ép ly hôn cao cho 100 trưởng bản, người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn. Tham gia tập huấn, các học viên được cung cấp thông tin về thực trạng, nguyên nhân, hệ lụy của tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống; đồng thời được trang bị thêm kiến thức, kỹ năng vận động nhân dân thực hiện đúng quy định của pháp luật về hôn nhân và gia đình.

Điểm đáng chú ý là nội dung tập huấn không chỉ dừng lại ở việc truyền đạt kiến thức, mà còn chú trọng phương pháp tiếp cận phù hợp với từng nhóm đối tượng, từng địa bàn. Các giảng viên đến từ Trường Đại học Văn hóa Hà Nội và Cục Văn hóa các dân tộc Việt Nam đã hướng dẫn học viên cách thu thập số liệu thực tế, phân tích đặc điểm văn hóa, tập quán của từng dân tộc, từ đó lựa chọn hình thức tuyên truyền, vận động sát với đời sống người dân, dễ nghe, dễ hiểu, dễ thực hiện. Bên cạnh đó, hội nghị còn lồng ghép nội dung về xây dựng nền biên phòng toàn dân, công tác dân vận và thông tin đối ngoại. Những kinh nghiệm thực tiễn do lãnh đạo Bộ đội Biên phòng truyền đạt giúp đội ngũ người có uy tín hiểu rõ hơn vai trò, trách nhiệm của mình trong tham gia giữ gìn an ninh trật tự, xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư, củng cố khối đại đoàn kết các dân tộc và góp phần bảo vệ vững chắc chủ quyền, an ninh biên giới quốc gia.

Từ thực tiễn công tác ở cơ sở cho thấy, già làng, trưởng bản, người có uy tín là “cầu nối” quan trọng giữa cấp ủy, chính quyền, lực lượng chức năng với nhân dân. Họ là những người am hiểu phong tục, tập quán, tiếng nói, tâm tư, nguyện vọng của đồng bào; có uy tín và ảnh hưởng trong cộng đồng. Vì vậy, khi các chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước được đội ngũ này tuyên truyền, vận động bằng tiếng nói, cách làm gần gũi, phù hợp, sẽ tạo được sự đồng thuận cao hơn trong nhân dân.

Những năm qua, tỉnh Điện Biên đã quan tâm phát huy vai trò nòng cốt của già làng, trưởng bản, người có uy tín trong công tác phòng, chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống. Thông qua các lớp bồi dưỡng, các buổi sinh hoạt cộng đồng, hoạt động tuyên truyền tại thôn, bản, đội ngũ này đã tích cực vận động người dân thay đổi nhận thức, xóa bỏ dần các hủ tục, thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc xây dựng gia đình. Ở nhiều địa phương, hình ảnh những già làng, trưởng bản kiên trì đến từng nhà, gặp từng gia đình để phân tích, giải thích về tác hại của tảo hôn đã trở nên quen thuộc. Bằng uy tín, kinh nghiệm và sự gần gũi với nhân dân, họ đã góp phần phát hiện, vận động, ngăn chặn kịp thời một số trường hợp có nguy cơ kết hôn sớm. Nhiều gia đình sau khi được tuyên truyền đã thay đổi suy nghĩ, tạo điều kiện cho con em tiếp tục đến trường, học nghề, lao động sản xuất, thay vì lập gia đình khi chưa đủ tuổi theo quy định.

Cùng với đó, các mô hình “Dòng họ không có tảo hôn”, “Bản không có hôn nhân cận huyết thống” được triển khai ở một số địa bàn và bước đầu phát huy hiệu quả. Vai trò nêu gương của người có uy tín càng được thể hiện rõ khi chính bản thân và gia đình họ đi đầu trong chấp hành pháp luật, xây dựng nếp sống văn minh, vận động con cháu không kết hôn sớm, không kết hôn cận huyết thống, tích cực học tập, lao động, phát triển kinh tế gia đình.

Tuy nhiên, để giảm thiểu bền vững tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống, cần có sự vào cuộc thường xuyên, đồng bộ của cả hệ thống chính trị. Bên cạnh việc phát huy vai trò của người có uy tín, các địa phương cần tiếp tục nâng cao chất lượng giáo dục, duy trì sĩ số học sinh, nhất là học sinh nữ ở vùng sâu, vùng xa; quan tâm tạo sinh kế, việc làm, cải thiện đời sống kinh tế-xã hội cho người dân khu vực biên giới. Công tác tư pháp, hộ tịch, y tế cơ sở, đoàn thể quần chúng cũng cần phối hợp chặt chẽ hơn trong việc nắm tình hình, tuyên truyền, tư vấn, hỗ trợ các gia đình và thanh thiếu niên.

Công tác tuyên truyền cần tiếp tục được đổi mới theo hướng thiết thực, dễ hiểu, phù hợp với từng dân tộc, từng nhóm tuổi, từng địa bàn. Việc sử dụng tiếng dân tộc, phát huy vai trò của người có uy tín, lồng ghép nội dung tuyên truyền vào các buổi sinh hoạt cộng đồng, hoạt động văn hóa, lễ hội truyền thống sẽ giúp thông điệp phòng, chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống lan tỏa sâu rộng hơn trong đời sống nhân dân.

Với sự quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, chính quyền các cấp; sự phối hợp của các ban, ngành, đoàn thể, Bộ đội Biên phòng và vai trò nòng cốt của già làng, trưởng bản, người có uy tín, công tác phòng, chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống ở tỉnh Điện Biên sẽ tiếp tục có chuyển biến tích cực. Qua đó, góp phần nâng cao chất lượng dân số, xây dựng đời sống văn hóa mới, củng cố khối đại đoàn kết các dân tộc và giữ vững bình yên nơi biên cương Tổ quốc.