Ranh giới pháp lý giữa tận dụng tài nguyên và khai thác trái phép

Cùng một loại vật chất, nhiều cách gọi

Ở công trường, đất đào lên để tạo mặt bằng thường được gọi là đất dư thừa. Tại mỏ khoáng sản, đất, đá, cát, sét hoặc khoáng chất bị thải loại có thể được tập kết tại bãi thải. Khi được mua để san lấp, làm vật liệu hoặc tiếp tục tuyển rửa, khối vật chất ấy lại trở thành nguồn có giá trị kinh tế.

Doanh nghiệp có thể cho rằng, mình chỉ tận dụng vật chất vốn phải bỏ đi. Cơ quan quản lý lại có thể đặt vấn đề: nếu vật chất được thu gom có chủ đích, phân loại, bán và tạo doanh thu thì còn là xử lý chất thải hay đã chuyển sang thu hồi, khai thác khoáng sản?

Vì vậy, không nên chỉ nhìn vào nguồn gốc “phế thải” hoặc việc mua bán để kết luận mà cần xem xét toàn bộ quá trình hình thành, xử lý và sử dụng.

Tên gọi không quyết định bản chất. Luật Địa chất và khoáng sản năm 2024 đã đưa hoạt động thu hồi khoáng sản vào phạm vi điều chỉnh. Nghị định số 193/2025/NĐ-CP, được sửa đổi bởi Nghị định số 21/2026/NĐ-CP, xác định đất, đá thải mỏ hoặc khoáng chất khác ở thể rắn bị thải loại từ hoạt động khai thác, chế biến khoáng sản, được lưu giữ tại bãi chứa, bãi thải mỏ hoặc chôn lấp theo yêu cầu về an toàn và bảo vệ môi trường.

Như vậy, không phải mọi đất, đá dư thừa đều là đất, đá thải mỏ; nguồn phát sinh và nơi lưu giữ là những dấu hiệu quan trọng. Đồng thời, “thải” không đồng nghĩa vật chất đã mất khả năng trở thành tài nguyên, bởi pháp luật vẫn dự liệu việc thu hồi khoáng sản từ đất, đá thải mỏ, quặng đuôi và các nguồn vật chất khác trong những điều kiện nhất định.

Cách ghi trên hợp đồng, hóa đơn hay phiếu xuất kho cũng không quyết định bản chất. Gọi quặng là “đất san lấp” không làm thay đổi thành phần khoáng vật; nhưng một khối đất bán được cũng chưa đủ để kết luận đó là khai thác khoáng sản trái phép.

Nhận diện ranh giới qua 5 lớp

Để tránh đánh giá cảm tính, có thể xem xét vật chất qua 5 lớp:

Thứ nhất, nguồn gốc phát sinh. Vật chất xuất hiện tất yếu trong quá trình thi công, bóc phủ, khai thác, chế biến hay việc đào, xúc được thực hiện chủ yếu để lấy chính vật chất đó? Cần kiểm chứng bằng thiết kế, cao độ, mặt cắt, nhật ký, tọa độ và khối lượng thực tế.

Thứ hai, tính tất yếu của việc dịch chuyển. Nếu không có nhu cầu xây dựng hoặc khai thác hợp pháp, vật chất có bị đưa khỏi vị trí tự nhiên hay không? Nguồn gốc phát sinh không tự động hợp pháp hóa việc vận chuyển, sử dụng hoặc chuyển nhượng.

Thứ ba, mức độ can thiệp kỹ thuật. Thu gom, vận chuyển khác với nghiền, rửa, sàng, phân cỡ, tuyển hoặc pha trộn để tạo sản phẩm thương mại. Mức độ can thiệp và mục đích kỹ thuật là những dấu hiệu cần xem xét, nhưng không thể chỉ dựa vào máy móc để kết luận vi phạm.

Thứ tư, giá trị và đích đến. Vật chất được sử dụng trong dự án, bàn giao xử lý hay bán như hàng hóa độc lập? Hợp đồng, hóa đơn, phiếu cân, tiêu chuẩn chất lượng và dòng tiền giúp xác định đích đến thực tế.

Thứ năm, phạm vi quyền và tuân thủ. Cần xác định giấy phép hoặc văn bản xác nhận, loại khoáng sản, ranh giới, khối lượng, công suất và các yêu cầu về đăng ký, điều chỉnh, báo cáo, tài chính.

“Tận dụng” có thể giúp tránh lãng phí, giảm bãi thải và phù hợp với kinh tế tuần hoàn. Nhưng trong pháp luật tài nguyên, mục tiêu tốt không thay thế thủ tục cần thiết.

Một quyết định nội bộ cho phép bán đất, đá thải không thể mở rộng loại khoáng sản hoặc khối lượng được cơ quan có thẩm quyền cho phép. Hợp đồng kinh tế cũng không thể hợp pháp hóa nguồn hàng được tạo lập ngoài phạm vi quyền khai thác.

Ở chiều ngược lại, cơ quan quản lý cũng không nên chỉ dựa vào việc có vận chuyển và thu tiền để bỏ qua nguồn gốc hợp pháp hoặc cơ chế thu hồi mà pháp luật cho phép.

Từ sai thủ tục đến trách nhiệm hình sự còn một khoảng cách phải chứng minh

Khi vụ việc chuyển sang cơ quan tố tụng, vi phạm hành chính và tội phạm không thể phân biệt chỉ bằng cảm giác hậu quả “lớn” hay số tiền “nhiều”. Trách nhiệm hình sự phải dựa trên đầy đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm, gồm hành vi, đối tượng tác động, quy mô hoặc giá trị theo luật, lỗi và vai trò của từng người.

Sai sót về đăng ký, báo cáo, điều chỉnh giấy phép hoặc kê khai nghĩa vụ tài chính không mặc nhiên chứng minh ý thức khai thác trái phép. Ngược lại, hồ sơ hình thức cũng không thể che phủ hành vi nếu giấy phép chỉ là bình phong cho việc lấy, tuyển và bán khoáng sản ngoài phạm vi được phép.

Chứng cứ cần được đọc theo chuỗi: bản đồ, tọa độ, mặt cắt xác định nguồn vật chất; hồ sơ thiết kế giải thích lý do đào, bóc; kết quả giám định xác định thành phần; phiếu cân, dữ liệu phương tiện, hóa đơn xác định khối lượng và đích đến; sổ kế toán, dòng tiền và tài liệu nội bộ giúp làm rõ lợi ích, nhận thức của người quyết định.

Rủi ro lớn với doanh nghiệp là chỉ tìm câu trả lời sau khi vật chất đã được xúc, vận chuyển và bán. Với dự án có khả năng phát sinh đất, đá, cát hoặc khoáng sản đi kèm, cần đánh giá trước vật chất gì sẽ phát sinh, ở công đoạn nào, khối lượng, thành phần, chất lượng, phương án lưu giữ hoặc chuyển giao và cơ chế pháp lý áp dụng.

Đối với các cơ quan chức năng, cần có hướng dẫn, xác nhận rõ hơn đối với những trường hợp giao thoa giữa xây dựng, môi trường và khoáng sản. Việc số hóa dữ liệu tọa độ, sản lượng, phiếu cân, vận chuyển, hóa đơn và nghĩa vụ tài chính cũng giúp theo dõi dòng vật chất từ nơi phát sinh đến nơi sử dụng.

Đất, đá thải có thể là gánh nặng môi trường nhưng cũng có thể chứa giá trị cần thu hồi. Pháp luật không nên buộc doanh nghiệp chôn lấp vật liệu còn hữu ích, nhưng cũng không thể để khái niệm kinh tế tuần hoàn trở thành lối đi vòng cho việc khai thác ngoài quyền được cấp.

Một khối đất không trở thành hợp pháp chỉ vì được ghi trên chứng từ là “đất thải”; cũng không tự biến thành tang vật chỉ vì có người trả tiền mua. Giữa hai cách gọi ấy là cả một chuỗi sự kiện cần được nhận diện bằng kỹ thuật, hồ sơ và pháp luật. Nếu chuỗi đó minh bạch ngay từ đầu, tài nguyên được bảo vệ, doanh nghiệp giảm rủi ro và trách nhiệm, nếu có, sẽ được xác định đúng người, đúng hành vi.