Robot bùng nổ, doanh nghiệp Việt chọn đường nào để làm chủ công nghệ?

Không cần làm tất cả mới là “làm chủ”

Theo World Robotics 2025 của Liên đoàn Robot Quốc tế (IFR), số robot công nghiệp được lắp đặt tại Việt Nam năm 2025 tăng khoảng 27%, trong bối cảnh chi phí nhân công trong nước tăng 8-10% mỗi năm và chuỗi cung ứng toàn cầu tiếp tục dịch chuyển. Nhu cầu tự động hóa vì thế tăng nhanh tại các ngành dệt may, điện tử, logistics. Riêng hệ thống phân loại của Viettel Post hiện xử lý khoảng 4 triệu bưu kiện mỗi ngày.

Tuy vậy, thị trường robot tăng nhanh chưa đồng nghĩa Việt Nam đã làm chủ được năng lực sản xuất. Ba cụm linh kiện gồm hộp giảm tốc chính xác, động cơ servo và bộ điều khiển có thể chiếm khoảng 70% giá thành robot công nghiệp, trong khi doanh nghiệp Việt vẫn phụ thuộc lớn vào chuỗi cung ứng nước ngoài.

Trao đổi với phóng viên Báo Đại biểu Nhân dân, ông Nguyễn Xuân Tài - Tổng giám đốc Naiscorp Robotics cho biết, khái niệm “làm chủ” không có nghĩa phải tự sản xuất mọi thứ, thậm chí từ con ốc, con vít,... Theo ông Tài, doanh nghiệp cần xác định rõ muốn đứng ở đâu trong chuỗi giá trị, và chỉ tập trung vào một số công nghệ cốt lõi có thể tạo ra lợi thế cạnh tranh.

Với cách tiếp cận này, doanh nghiệp không đặt mục tiêu tự sản xuất toàn bộ linh kiện. Những phần thị trường đã làm tốt, có thể mua từ bên ngoài; và dành toàn bộ nguồn lực tập trung cho một số công nghệ quan trọng như: mạch xử lý tín hiệu, kiến trúc chip AI, quản lý năng lượng và thiết kế công nghiệp.

Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu thăm và tìm hiểu sản phẩm robot dịch vụ của Naiscorp Robotics

Robot dịch vụ do Naiscorp Robotics phát triển được triển khai tại ngân hàng Agribank

Cũng theo ông Tài, phần cứng cơ khí, điện, điện tử chỉ chiếm một phần giá trị của robot. Để một robot có thể tự di chuyển, nhận biết môi trường và thực hiện công việc, phía sau còn có kiến trúc hệ thống, phần mềm, thuật toán, điều khiển, AI, hệ thống nhúng và nhiều lớp công nghệ khác.

"Chúng tôi xác định không cạnh tranh bằng giá với robot Trung Quốc. Lợi thế của robot Việt Nam khó nằm ở việc tạo ra sản phẩm rẻ hơn, mà ở khả năng phát triển công nghệ, tùy biến sản phẩm và giải quyết những bài toán cụ thể của khách hàng", ông Tài nêu rõ.

Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp Neo Robotics gần như không đặt mục tiêu tự sản xuất phần cứng lõi, mà tập trung làm chủ phần công nghệ giúp robot hoạt động hiệu quả trong thực tế. Ông Trần Anh Tuấn - đại diện doanh nghiệp cho biết, những linh kiện như cảm biến LiDAR, camera, máy tính và chip xử lý hiện vẫn phải nhập khẩu, chủ yếu từ Trung Quốc.

"Trung Quốc là công xưởng của thế giới, nên hướng đi của chúng tôi là đặt hàng phần cứng OEM/ODM từ Trung Quốc và dồn toàn lực vào phần mềm của người Việt. Cách này vừa tận dụng được phần cứng giá tốt, vừa phát huy đúng thế mạnh phần mềm của kỹ sư Việt Nam", ông Tuấn lý giải.

Thay vì tự sản xuất phần cứng lõi, doanh nghiệp tập trung vào phần mềm điều phối nhiều robot, định vị và dẫn đường SLAM, AI nhận diện hình ảnh, giọng nói tiếng Việt và nền tảng kết nối robot với các thiết bị khác. Cụ thể, một robot giao thuốc trong bệnh viện không chỉ cần tự tìm đường, mà còn phải kết nối được với thang máy, cửa tự động và hệ thống thông tin bệnh viện (HIS), dù hệ thống mỗi bệnh viện có thể khác nhau.

"So với các đối thủ nước ngoài, chúng tôi không đấu ở sân 'bán robot đại trà', mà thắng ở sân giải pháp nội địa hoá cao, 'đo ni đóng giày' cho khách Việt", đại diện Neo Robotics nói.

Robot giao thuốc trong bệnh viện do Neo Robotics phát triển

30 phút và hàng tháng trời: Vì sao R&D robot Việt chậm hơn?

Xác định được "mắt xích" cần làm chủ mới chỉ là bước đầu. Bài toán tiếp theo là doanh nghiệp Việt có đủ vốn, nhân lực và điều kiện để theo đuổi R&D đến cùng? Đây cũng là điểm tạo khoảng cách đáng kể giữa doanh nghiệp robot Việt Nam và các trung tâm sản xuất lớn trong khu vực.

CEO Naiscorp Nguyễn Xuân Tài dẫn chứng, một xưởng sản xuất robot tại Trung Quốc có thể tiếp cận nhiều nguồn lực trong bán kính khoảng 2 giờ, thậm chí có trường hợp chỉ 30 phút từ nhà máy. Trong khi đó, doanh nghiệp Việt Nam có thể phải chờ hàng tuần hoặc hàng tháng để nhận được linh kiện, vật liệu phục vụ nghiên cứu và sản xuất.

Khoảng cách này không chỉ đến từ việc thiếu nhà cung cấp linh kiện, mà còn nằm ở hệ sinh thái sản xuất hỗ trợ phía sau robot. Các ngành cơ khí, nhựa, in 3D, hoàn thiện sản phẩm trong nước còn khoảng cách đáng kể so với Trung Quốc.

"Bên cạnh đó, doanh nghiệp cũng gặp hạn chế khi tìm mua một số thiết bị, linh kiện công nghệ cao do các quy định kiểm soát xuất khẩu, có những thiết bị phải mất thêm thời gian để xác định cách khai báo", ông Tài nói rõ.

Dây chuyền gia công linh kiện cơ khí - một trong những khâu doanh nghiệp robot Việt Nam vẫn phụ thuộc lớn vào chuỗi cung ứng nước ngoài

Từ thực tế này, Naiscorp Robotics kiến nghị thay đổi cách quản lý nhập khẩu đối với linh kiện, nguyên liệu phục vụ R&D. Thay vì doanh nghiệp phải giải trình, xin phép đối với từng loại hàng hóa chưa có trong danh mục, Naiscorp đề xuất áp dụng nguyên tắc những mặt hàng không thuộc danh mục cấm thì được phép nhập khẩu.

Với Neo Robotics, điểm phụ thuộc lớn nhất hiện nằm ở phần cứng. Phần lớn linh kiện lõi như chip xử lý, cảm biến, camera vẫn phải nhập khẩu do Việt Nam chưa có năng lực sản xuất đáp ứng yêu cầu. Điều này khiến doanh nghiệp phụ thuộc nhiều hơn vào nhà cung cấp về chi phí, chất lượng và tiến độ, đồng thời đối mặt nguy cơ đứt gãy nguồn cung khi thị trường hoặc đối tác có biến động.

Một vấn đề khác là chính các nhà cung cấp phần cứng có thể trở thành đối thủ cạnh tranh. Ông Tuấn cho rằng, doanh nghiệp vì vậy cần tính đến việc đa dạng hóa nguồn cung, tránh phụ thuộc vào một nhà cung cấp duy nhất, đồng thời từng bước nội địa hóa có chọn lọc một số bộ phận như kết cấu cơ khí, mạch tích hợp và pin.

Robot Việt vướng gì ngoài bài toán công nghệ?

Ngoài chuỗi cung ứng, 2 doanh nghiệp còn chỉ ra một nhóm rào cản nằm ngoài khả năng tự giải quyết của khu vực tư nhân: Chính sách ưu đãi thuế chưa đúng đối tượng; thiếu vốn kiên nhẫn cho nghiên cứu phần cứng; nhân lực chuyên sâu bị cạnh tranh gay gắt, và thị trường đầu ra - đặc biệt khối cơ quan nhà nước còn dè dặt với sản phẩm công nghệ nội địa.

Về thuế, CEO Nguyễn Xuân Tài cho rằng cần phân biệt giữa doanh nghiệp gia công phần mềm theo đơn đặt hàng và doanh nghiệp tự nghiên cứu, sở hữu công nghệ rồi cung cấp dưới dạng dịch vụ. Với nhóm thứ hai, giá trị được tích lũy trong chính công nghệ, dữ liệu và nền tảng do doanh nghiệp phát triển. Ông kiến nghị có chính sách ưu đãi dài hạn cho các doanh nghiệp này, đồng thời kỳ vọng các quỹ khoa học công nghệ được phân bổ đúng tới những đơn vị thực sự tạo ra công nghệ mới.

Về nhân lực, ông Tài cho rằng đào tạo kỹ sư phần mềm là chưa đủ, mà cần bổ sung nhân lực cho các ngành công nghiệp hỗ trợ như cơ khí, nhựa, in 3D - những "mắt xích" cần thiết để hình thành chuỗi cung ứng robot trong nước.

Kỹ sư của Naiscorp Robotics trong quá trình nghiên cứu, phát triển sản phẩm

Với Neo Robotics, bài toán vốn được đặt ra khác hẳn mô hình công nghệ thuần phần mềm: R&D robot cần vốn lớn, hoàn vốn chậm, rủi ro cao, trong khi nguồn vốn đầu tư trong nước chưa phù hợp với chu kỳ này. Đây là lý do doanh nghiệp đề xuất phát triển thêm các quỹ đầu tư mạo hiểm và ưu đãi cho doanh nghiệp khoa học công nghệ.

Ông Trần Anh Tuấn cũng cho biết kỹ sư robotics, AI, hệ thống nhúng "vừa thiếu vừa đắt", phải cạnh tranh với doanh nghiệp FDI và các công ty gia công phần mềm nước ngoài.

"Tôi kiến nghị cần sự phối hợp giữa trường đại học và doanh nghiệp để đào tạo chuyên sâu sát thực tế, đặt hàng đào tạo theo nhu cầu, và tạo môi trường nghiên cứu đủ tốt để giữ chân nhân tài", ông nói.

Đội ngũ kỹ sư Neo Robotics thử nghiệm kỹ năng của robot thang máy

Về thị trường đầu ra, Neo Robotics chỉ ra một nghịch lý: chính những khách hàng có thể hưởng lợi nhiều nhất từ lợi thế "chủ quyền dữ liệu" của giải pháp nội địa - khối y tế, cơ quan công lại là nhóm còn e ngại nhất khi lựa chọn sản phẩm trong nước.

Từ đó, doanh nghiệp kiến nghị chính sách "Make in Vietnam" cần đi vào thực chất trong mua sắm công, ưu tiên sản phẩm nội đạt chuẩn thay vì chỉ dừng ở khẩu hiệu, đồng thời sớm ban hành tiêu chuẩn, quy chuẩn và cơ chế thử nghiệm (sandbox) cho robot dịch vụ - lĩnh vực hiện chưa có khung pháp lý riêng tại Việt Nam.

Chọn đúng khâu để làm chủ chuỗi giá trị robot