Robot Trung Quốc âm thầm thay đổi ngành công nghiệp

Các cuộc thi robot hình người với những màn chạy, nhảy hay nhào lộn ấn tượng đang khiến công chúng hình dung về một tương lai nơi máy móc có ngoại hình và khả năng vận động giống con người. Tuy nhiên, phía sau những sân khấu công nghệ đó đang diễn ra một cuộc chuyển đổi ít hào nhoáng hơn nhưng có tác động kinh tế lớn hơn nhiều. Trung Quốc đang đẩy mạnh triển khai robot công nghiệp vào nhà máy, cảng biển, kho hàng, bệnh viện và nhiều lĩnh vực dịch vụ. Theo Liên đoàn Robot Quốc tế, riêng trong năm 2024, các doanh nghiệp tại Trung Quốc đã lắp đặt khoảng 295.000 robot công nghiệp mới ở thị trường nội địa, tương đương 54% tổng số robot công nghiệp được lắp đặt trên toàn cầu. Hai năm trước đó, nước này đã có hơn 2 triệu robot công nghiệp đang vận hành, cao khoảng 4,5 lần Nhật Bản, quốc gia đứng thứ hai về số lượng robot công nghiệp hoạt động. Những con số này cho thấy cuộc cách mạng robot tại Trung Quốc không chỉ nằm ở các nguyên mẫu bắt mắt mà đang diễn ra ngay trên dây chuyền sản xuất.

Robot công nghiệp đang được triển khai với quy mô lớn tại các nhà máy Trung Quốc, đặc biệt trong lĩnh vực sản xuất và lắp ráp.

Quy mô thị trường cũng đang tăng với tốc độ đáng chú ý. Theo Bộ Công nghiệp và Công nghệ Thông tin Trung Quốc, doanh thu ngành robot của nước này đã vượt 300 tỷ nhân dân tệ, tương đương khoảng 44 tỷ USD, trong năm 2025. Tốc độ tăng trưởng doanh thu bình quân mỗi năm trong 5 năm trước đó vượt 20%, cho thấy robot đang nhanh chóng trở thành một ngành công nghiệp quan trọng thay vì chỉ là công cụ hỗ trợ sản xuất. Đáng chú ý hơn, xuất khẩu robot công nghiệp của Trung Quốc tăng 49% trong năm 2025. Đây cũng là năm đầu tiên nước này trở thành nước xuất khẩu ròng robot công nghiệp, khi lượng máy xuất khẩu vượt lượng nhập khẩu. Sự thay đổi này đặc biệt đáng chú ý bởi thị trường robot Trung Quốc từng phụ thuộc đáng kể vào các tập đoàn nước ngoài như Fanuc, ABB, Yaskawa và KUKA. Việc doanh nghiệp nội địa dần giành thị phần cho thấy lợi thế sản xuất quy mô lớn và chuỗi cung ứng hoàn chỉnh đang được chuyển hóa thành sức mạnh trong lĩnh vực robot. Đây cũng là mô hình từng giúp Trung Quốc nhanh chóng mở rộng năng lực ở nhiều ngành công nghiệp khác.

Robot hiện không còn bị giới hạn trong phòng thí nghiệm. Tại nhà máy ở Tây An của BYD, hàng nghìn cánh tay robot được đưa vào dây chuyền sản xuất xe điện, đảm nhiệm nhiều công đoạn lắp ráp với mức độ can thiệp trực tiếp của con người được giảm xuống. Ở cảng Dương Sơn, Thượng Hải, các hệ thống vận chuyển tự hành và cần cẩu giàn điều khiển từ xa giúp vận hành một nhà ga container tự động với rất ít sự can thiệp của con người. Trong lĩnh vực logistics, robot di động tự hành có thể đảm nhiệm việc vận chuyển hàng hóa trong kho, trong khi robot phẫu thuật xuất hiện tại bệnh viện và robot chuyên dụng được sử dụng để vệ sinh các tòa nhà cao tầng. Riêng tỉnh Quảng Đông đã phê duyệt 48 kịch bản ứng dụng thuộc chương trình “Robot+”, trải rộng từ sản xuất, logistics đến dịch vụ. Điểm chung của những hệ thống này là chúng không cần phải có trí thông minh đa năng như con người. Thay vào đó, mỗi robot được tối ưu cho một nhóm nhiệm vụ cụ thể, nhờ vậy có thể đạt tốc độ, độ chính xác và hiệu quả chi phí cao hơn. Chính sự “ít thông minh nhưng đúng việc” này đang giúp robot chuyên dụng nhanh chóng tạo ra giá trị thực tế cho doanh nghiệp.

Dù vậy, điều đó không có nghĩa robot hình người sẽ mất đi vai trò trong tương lai. Lý do loại robot này nhận được sự quan tâm và nguồn vốn đầu tư lớn nằm ở khả năng hoạt động trong môi trường vốn được xây dựng cho con người. Nhà máy, bệnh viện, văn phòng hay nhà ở đều có cửa ra vào, cầu thang, công cụ và không gian được thiết kế dựa trên hình dáng cơ thể con người. Nếu dùng robot chuyên dụng, doanh nghiệp đôi khi phải cải tạo lại môi trường để máy móc có thể hoạt động hiệu quả. Robot hình người về lý thuyết có thể tận dụng trực tiếp cơ sở hạ tầng hiện có. Một robot đi bằng hai chân cũng có khả năng tiếp cận những địa hình phức tạp mà robot bánh xe khó xử lý, chẳng hạn khu vực đổ nát sau một vụ sập công trình. Bên cạnh phần cứng, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo còn mở ra hướng đi quan trọng khác. Các mô hình AI có khả năng hiểu môi trường vật lý có thể giúp robot phản ứng với những tình huống thay đổi theo thời gian thực thay vì chỉ lặp lại chuỗi thao tác được lập trình sẵn. Hình dáng tương đồng với con người cũng có thể giúp robot tận dụng nguồn dữ liệu video khổng lồ ghi lại cách con người thực hiện các công việc trong thế giới thực.

Robot hình người gây chú ý nhờ khả năng chạy, nhảy, nhưng vẫn cần thêm thời gian để chứng minh hiệu quả trong môi trường sản xuất thực tế.

Tuy nhiên, từ một nguyên mẫu có thể chạy nhảy đến một robot hình người đủ tin cậy để làm việc hàng ngày trong nhà máy vẫn là khoảng cách rất lớn. Đi bằng hai chân là một bài toán kỹ thuật phức tạp, đòi hỏi thuật toán điều khiển tinh vi cùng các động cơ servo có khả năng kiểm soát chính xác vị trí, tốc độ và chuyển động. Cấu trúc càng linh hoạt thì robot càng có nhiều khả năng thích nghi, nhưng đồng thời chi phí chế tạo, vận hành và bảo trì cũng tăng theo. Vì thế, trong ngắn hạn, robot chuyên dụng vẫn có lợi thế rõ rệt ở phần lớn công việc công nghiệp. Một cánh tay robot không cần biết đi, nói chuyện hay hiểu thế giới; nó chỉ cần thực hiện chính xác thao tác đã được giao hàng triệu lần. Ngược lại, robot hình người chỉ thực sự tạo ra bước ngoặt khi AI giúp chúng thích nghi đủ tốt với những nhiệm vụ mới mà không phải lập trình lại toàn bộ hệ thống. Nếu điều đó trở thành hiện thực, một nền tảng robot có thể được cập nhật bằng phần mềm để đảm nhiệm nhiều công việc khác nhau, thay vì phải chế tạo một loại máy riêng cho từng nhiệm vụ. Nhưng trước khi viễn cảnh ấy thành hiện thực, những “khối sắt” ít được chú ý hơn trong các nhà máy, cảng biển và kho hàng mới đang là lực lượng tạo ra thay đổi rõ rệt nhất đối với nền kinh tế Trung Quốc.