Romania ban hành luật về chi trả lương hưu tư nhân: Tiến tới chuẩn mực OECD

Nguồn: romania-insider.com

Bối cảnh ban hành luật

Tháng 6/2024, Nhóm công tác về lương hưu tư nhân của OECD đã ghi nhận nhiều điểm tích cực trong hệ thống hưu trí tư nhân của Romania. Song đồng thời đưa ra khuyến nghị ưu tiên: Romania cần ban hành luật quy định rõ các phương thức phân bổ và chi trả tài sản tích lũy trong giai đoạn hưởng lương hưu. Đây được xem là điều kiện tiên quyết để tiếp tục tiến trình đánh giá gia nhập OECD.

Khuyến nghị này đã trở thành cơ sở quan trọng cho việc xây dựng và thông qua Luật 2/2026. Mục tiêu của luật là hoàn thiện khung pháp lý cho hệ thống hưu trí tư nhân, đặc biệt là thiết lập nền tảng pháp lý cho giai đoạn chi trả lương hưu, vốn là lĩnh vực trước đó chưa được điều chỉnh đầy đủ.

Trước khi có luật mới, các quy định hiện hành chỉ tập trung vào giai đoạn tích lũy. Do thiếu khung pháp lý cho giai đoạn chi trả, người đủ điều kiện hưởng lương hưu tư nhân chỉ có thể nhận tiền dưới dạng một khoản chi trả một lần hoặc nhận theo từng đợt trong tối đa 5 năm.

Trong bối cảnh dự báo số lượng người nhận lương hưu tư nhân sẽ tăng mạnh sau năm 2030, nhu cầu sớm đưa giai đoạn chi trả vào vận hành trở nên cấp thiết. Động lực quan trọng khác là quy mô tài chính của hệ thống hưu trí tư nhân Romania đã đạt khoảng 200 tỷ RON, tương đương hơn 11% GDP quốc gia, phản ánh vai trò ngày càng lớn của khu vực này trong nền kinh tế.

Hệ thống hưu trí tại Romania hiện được tổ chức theo mô hình "4 trụ cột", phản ánh mức độ tham gia và trách nhiệm khác nhau giữa nhà nước, người lao động và khu vực tư nhân. Trụ cột thứ nhất là quỹ hưu trí công do nhà nước quản lý, đóng vai trò nền tảng trong việc bảo đảm an sinh xã hội. Trụ cột thứ hai là quỹ hưu trí bắt buộc, được hình thành từ các khoản đóng góp theo quy định của pháp luật nhằm bổ sung cho lương hưu công. Trụ cột thứ ba là quỹ hưu trí tự nguyện, cho phép cá nhân chủ động tích lũy thêm cho giai đoạn nghỉ hưu trên cơ sở tự nguyện. Cuối cùng là quỹ hưu trí nghề nghiệp, gắn với từng ngành nghề hoặc doanh nghiệp cụ thể, góp phần đa dạng hóa nguồn thu nhập hưu trí cho người lao động sau khi rời thị trường lao động.

Luật số 2/2026 tập trung điều chỉnh giai đoạn chi trả của các quỹ hưu trí tư nhân thuộc các trụ cột này.

Những nội dung chính của luật

Luật số 2/2026 được xây dựng dựa trên các nguyên tắc thúc đẩy chi trả lương hưu bền vững, cơ chế thanh toán tương xứng, đồng thời bảo đảm đầy đủ quyền sở hữu và quyền thừa kế tài sản của người tham gia.

Luật thiết lập khung pháp lý toàn diện cho giai đoạn chi trả lương hưu tư nhân, bao gồm việc cấp phép, tổ chức, hoạt động, giám sát và kiểm soát đối với các đơn vị quản lý quỹ, quỹ chi trả, ngân hàng lưu ký, kiểm toán viên và đại lý tiếp thị. Tất cả đều chịu sự giám sát của Cơ quan Giám sát tài chính Romania (FSA). Luật cũng áp dụng cho một số nhà cung cấp dịch vụ đến từ EU/EEA hoặc OECD mà không yêu cầu xin thêm giấy phép trong nước.

Theo quy định mới, việc chi trả lương hưu tư nhân sẽ được thực hiện thông qua các quỹ chi trả lương hưu tư nhân, do các nhà cung cấp dịch vụ chi trả lương hưu tư nhân quản lý. Các đơn vị này phải được FSA cấp phép và có thể là công ty quản lý quỹ hưu trí, công ty bảo hiểm nhân thọ, công ty quản lý đầu tư, nhà quản lý quỹ đầu tư thay thế hoặc công ty chuyên biệt về chi trả lương hưu (dưới hình thức công ty cổ phần).

Hệ thống chi trả lương hưu tư nhân theo Luật 2/2026 được thiết kế dựa trên hai loại quỹ chi trả chính gồm quỹ chi trả theo hình thức rút tiền có lập trình và quỹ chi trả lương hưu trọn đời. Quỹ chi trả theo hình thức rút tiền có lập trình cho phép người hưởng lương hưu nhận các khoản thanh toán định kỳ trong một khoảng thời gian xác định, phù hợp với mức tài sản tích lũy và kế hoạch chi tiêu cá nhân sau khi nghỉ hưu. Trong khi đó, quỹ chi trả lương hưu trọn đời bảo đảm việc chi trả lương hưu đều đặn cho người thụ hưởng trong suốt phần đời còn lại, qua đó góp phần giảm thiểu rủi ro cạn kiệt tài chính khi tuổi cao, đồng thời tăng tính ổn định và bền vững cho hệ thống hưu trí tư nhân.

Mỗi quỹ được thành lập theo hợp đồng riêng và phải được FSA cấp phép độc lập. Đáng chú ý, các quỹ chi trả này không được phép tuyên bố phá sản.

Theo khung pháp lý mới, người tham gia quỹ hưu trí tư nhân sẽ không còn được rút toàn bộ số tiền tích lũy khi nghỉ hưu. Thay vào đó, họ chỉ được nhận tối đa 30% tổng giá trị tài sản tích lũy ban đầu, trong khi 70% còn lại sẽ được chi trả dần theo hình thức định kỳ, với thời gian dự kiến khoảng 8 năm.

Trong Quyết định số 676 ngày 25/11/2025, Tòa án Hiến pháp Romania xác định quy định giới hạn chi trả một lần tối đa 30% không vi phạm quyền sở hữu tài sản, không mang tính phân biệt đối xử giữa người hưởng trước và sau, cũng như không trái với nguyên tắc không hồi tố của pháp luật.

Tuy nhiên, Tòa cũng tuyên bố vi hiến đối với quy định cho phép bệnh nhân ung thư được nhận 100% tài sản dưới dạng chi trả một lần, với lý do quy định này vi phạm nguyên tắc bình đẳng khi tạo ra sự phân biệt dựa trên tình trạng sức khỏe mang tính chủ quan, thay vì tiêu chí khách quan.

Mặc dù Luật 2/2026 sẽ chính thức có hiệu lực từ đầu tháng 1/2027, các cơ quan chức năng Romania dự kiến sẽ tiếp tục ban hành các văn bản pháp luật thứ cấp và hướng dẫn chi tiết để bảo đảm việc triển khai luật được thống nhất và hiệu quả trên thực tế.

Ngọc Minh