'Sân khấu hóa' di sản văn hóa phi vật thể

Vòng xòe đại đoàn kết tại Quảng trường Tây Bắc. Ảnh PV

Những năm gần đây, du khách đến với các sự kiện văn hóa - du lịch tại Sơn La không khỏi ấn tượng trước những màn trình diễn di sản độc đáo, đặc sắc. Nhiều sự kiện thường niên có quy mô lớn được duy trì tổ chức tại các địa phương, như: Tuần văn hóa - du lịch Mộc Châu; Tuần văn hóa, thể thao và du lịch Quỳnh Nhai; các lễ hội, ngày hội văn hóa dân tộc đang được các xã, phường tổ chức thời gian qua không thể thiếu hoạt động trình diễn nghi lễ truyền thống, văn hóa cộng đồng.

Ông Nguyễn Hồng Sơn, Phó Chủ tịch UBND xã Quỳnh Nhai, thông tin: Xã Quỳnh Nhai có 6 dân tộc anh em chung sống với nhiều nét văn hóa truyền thống hiện vẫn đang được gìn giữ. Trong đó, các nghi lễ truyền thống được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, như: nghi lễ Tết Xíp xí, lễ Gội đầu, lễ Kin Pang Then của người Thái Trắng; lễ Pang A của đồng bào La Ha; lễ Xé Pang Á của dân tộc Kháng... Các nghi lễ thường xuyên được phục dựng, trình diễn trích đoạn tại các hoạt động văn hóa, du lịch, sự kiện phục vụ nhiệm vụ chính trị của địa phương. Qua đó, giới thiệu nét đẹp văn hóa, con người Quỳnh Nhai, tạo điểm nhấn thu hút khách du lịch.

Lễ Kin Pang Then của người Thái trắng trình diễn trên sân khấu.

Hiện nay, toàn tỉnh có 20 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia được công nhận, gồm các lễ hội truyền thống, tập quán xã hội và tín ngưỡng, nghệ thuật trình diễn dân gian, nghề thủ công truyền thống. Trong đó, nghệ thuật xòe Thái được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản Văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là những di sản quý giá, mang tính chất đại diện cho văn hóa truyền thống lâu đời, đặc sắc của đồng bào các dân tộc ở Sơn La hiện vẫn đang được duy trì với sức sống bền vững.

Trình diễn lễ hội Púng Híeng của người Dao Tiền.

Những nghi lễ như lễ cấp sắc, lễ hội Púng Híeng của người Dao Tiền, lễ Hết Chá của người Thái, nghệ thuật Khèn Mông, lễ Mạng Ma của dân tộc Xinh Mun, lễ cầu an của người Kháng... thường xuyên được biểu diễn trong các dịp ngày hội, sự kiện văn hóa của địa phương, tổ chức phục dựng tại các trường học, hoạt động trải nghiệm tại Di tích quốc gia đặc biệt Nhà tù Sơn La... giúp cho những di sản vốn là nét riêng của mỗi dân tộc, nay đã được phổ biến rộng rãi, được giới thiệu, quảng bá đến nhiều người một cách gần gũi, chân thực.

Biểu diễn nghệ thuật khèn Mông.

Nhiều lần đến Sơn La vào các dịp tổ chức sự kiện, ngày hội lớn, chị Lê Thu Phương, đến từ Hà Nội, chia sẻ: Tôi rất ấn tượng với cách đồng bào mang văn hóa truyền thống giới thiệu tại các sự kiện lớn. Những nghi lễ truyền thống được trình diễn theo cách gần gũi, giúp người xem hiểu ý nghĩa và càng thêm trân trọng giá trị về văn hóa, lịch sử cội nguồn dân tộc mà đồng bào đang gìn giữ.

Nghệ thuật xòe Thái trong một hoạt động trải nghiệm.

Các nghi lễ truyền thống còn được dàn dựng, đưa trích đoạn đặc sắc biểu diễn tại các sự kiện văn hóa lớn: Chương trình nghệ thuật “Sắc màu Sơn La - Tây Bắc” tại TP.Hồ Chí Minh năm 2023, “Sắc màu Sơn La” tại thành phố Đà Nẵng 2025, quảng bá sắc màu Sơn La tại Ngày hội Du lịch Thành phố Hồ Chí Minh 2026... Sơn La cũng thường xuyên góp mặt với những chương trình biểu diễn đặc sắc, mang đậm bản sắc văn hóa tại các hoạt động thường niên tổ chức tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam, Hà Nội.

Tháng 11/2025, đoàn nghệ thuật quần chúng của tỉnh Sơn La mang đến Ngày hội văn hóa dân tộc Mường lần thứ II tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam những màn biểu diễn đặc sắc mang đậm văn hóa Mường. Nghệ nhân ưu tú Đinh Quang Chưởng, xã Kim Bon, phấn khởi: Chúng tôi rất vui và phấn khởi khi được biểu diễn, giới thiệu nét đẹp văn hóa của dân tộc đến với bạn bè, du khách trong cả nước. Đặc biệt là giới thiệu về mo Mường, một di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, niềm tự hào của đồng bào Mường và lễ hội Mợi, lễ hội lớn nhất của người Mường.

Phục dựng trích đoạn lễ hội Mợi của dân tộc Mường.

Cái hay của "sân khấu hóa" di sản tại Sơn La chính là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa truyền thống và hiện đại. Nếu trước đây, các nghi lễ diễn ra kéo dài nhiều giờ đồng hồ với nhiều thủ tục tâm linh phức tạp, thì khi lên sân khấu, các đạo diễn khéo léo chọn lọc trích đoạn đặc sắc nhất, tinh giản những phần nghi lễ rườm rà, tập trung vào các nét đẹp diễn xướng giúp công chúng dễ dàng tiếp nhận.

Cùng với đó, là sự kết hợp giữa âm thanh, ánh sáng, sân khấu, sử dụng công nghệ LED, dàn dựng đội ngũ diễn viên quần chúng lên đến hàng trăm người để tạo sự hoành tráng, như màn đại xòe. Ở đó, không còn khoảng cách giữa người diễn và người xem. Du khách được mời cùng tham gia múa xòe, các trò chơi dân gian, hòa mình vào không gian của lễ hội văn hóa để cảm nhận và thấu hiểu, yêu mến văn hóa dân tộc.

Trình diễn trích đoạn Lễ hội Pang A trong khuôn khổ Lễ Kỷ niệm 130 năm Ngày thành lập tỉnh Sơn La.

Ông Phạm Hồng Thu, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cho biết: Sở tích cực tham mưu cho tỉnh ban hành các kế hoạch, chương trình, đề án về bảo tồn di sản văn hóa. Trong đó, khuyến khích các địa phương tổ chức các hoạt động ngày hội văn hóa, hội diễn, hội thi để quảng bá, giới thiệu di sản văn hóa của tỉnh đến bạn bè trong nước và quốc tế; phối hợp xây dựng các sản phẩm di sản số, gắn quảng bá di sản với quảng bá du lịch để phát huy giá trị di sản.

Tiết mục nghệ thuật chuyên nghiệp phát triển từ lễ cấp sắc của người Dao Tiền.

"Sân khấu hóa" di sản văn hóa phi vật thể là một hành trình sáng tạo trách nhiệm. Đây là cách quảng bá vẻ đẹp của núi rừng Sơn La - Tây Bắc đến với bạn bè gần xa, là sợi dây kết nối giữa quá khứ và hiện tại, giúp di sản không chỉ được “cất giữ” trong bảo tàng hay tâm thức của đồng bào, mà được tiếp thêm sức sống mới, để hiện diện và tỏa sáng rực rỡ trong dòng chảy văn hóa đương đại./.