Sắp xếp thôn, tổ dân phố Bài 1: Trao quyền cho cơ sở quyết định những việc gần dân nhất

Từ "cấp trên quyết" đến "cơ sở quyết"

Chỉ thị số 21/CT-TTg ngày 20.5.2026 của Thủ tướng Chính phủ xác định việc sắp xếp thôn, tổ dân phố phải bảo đảm tinh gọn đầu mối, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhưng đồng thời giữ vững ổn định chính trị, phát huy dân chủ ở cơ sở và tạo sự đồng thuận trong nhân dân. Đây không đơn thuần là việc tổ chức lại các đơn vị dân cư mà là một phần trong tiến trình đổi mới phương thức quản trị địa phương khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Phường Bắc Hồng Lĩnh, Hà Tĩnh quán triệt các văn bản của Trung ương, tỉnh về sắp xếp thôn, tổ dân phố. Ảnh: Bình Nguyên

Tinh thần đó đã được quy định trong Luật Tổ chức chính quyền địa phương và cụ thể hóa rõ nét trong Nghị định số 185/2026/NĐ-CP khi lần đầu tiên giao thẩm quyền cho HĐND cấp xã quyết định việc thành lập, sắp xếp, tổ chức lại, giải thể, đặt tên, đổi tên thôn, tổ dân phố; ghép cụm dân cư vào thôn, tổ dân phố hiện có trên địa bàn. Theo quy định mới, UBND cấp xã xây dựng đề án, tổ chức lấy ý kiến người dân, hoàn thiện hồ sơ trình HĐND cùng cấp xem xét, quyết định. Đối với các đặc khu không tổ chức cấp chính quyền địa phương, thẩm quyền này thuộc UBND đặc khu.

Đây là điểm thay đổi rất lớn so với quy định trước đây tại Thông tư số 04/2012/TT-BNV và Thông tư số 14/2018/TT-BNV của Bộ Nội vụ về hướng dẫn tổ chức và hoạt động của thôn, tổ dân phố. Khi đó, sau khi được HĐND cấp xã thông qua, hồ sơ phải tiếp tục trình UBND cấp huyện, chuyển Sở Nội vụ thẩm định, UBND cấp tỉnh trình HĐND cấp tỉnh xem xét ban hành Nghị quyết thành lập thôn mới, tổ dân phố mới. Như vậy, một nội dung liên quan trực tiếp đến cộng đồng dân cư ở cơ sở phải đi qua nhiều cấp, nhiều khâu trước khi được quyết định.

Trong khi đó, theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp hiện nay, thẩm quyền quyết định đã được chuyển hẳn về cấp xã - cấp chính quyền gần dân nhất, hiểu rõ nhất đặc điểm dân cư, lịch sử hình thành và nhu cầu quản lý của từng địa bàn. Điều này không chỉ rút ngắn quy trình, giảm tầng nấc trung gian mà còn thể hiện tư duy phân cấp, phân quyền mạnh mẽ theo đúng tinh thần chỉ đạo của Trung ương: địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm và Chỉ thị số 21/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

Điều đáng chú ý là nghị trường xã giờ đây không chỉ quyết định các vấn đề phát triển kinh tế - xã hội của địa phương mà còn trực tiếp quyết định diện mạo của từng cộng đồng dân cư trên địa bàn. Mỗi nghị quyết được thông qua sẽ tác động trực tiếp đến phạm vi quản lý, tổ chức tự quản và đời sống của người dân ở cơ sở. Điều đó càng thể hiện rõ nét vị thế, vai trò quan trọng của cơ quan quyền lực nhà nước ở cấp xã.

Ông Nguyễn Đức Công - lãnh đạo Phòng Văn hóa - Xã hội cấp xã ở Đắk Lắk cho rằng, đây là một trong những nội dung phân cấp mạnh nhất kể từ khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Việc giao thẩm quyền cho HĐND cấp xã giúp các quyết định liên quan đến cộng đồng dân cư được xem xét trên cơ sở thực tiễn địa phương và nguyện vọng của người dân, thay vì phải trải qua nhiều cấp trung gian như trước đây. Đi kèm với thẩm quyền được phân cấp, HĐND cấp xã cũng phải nâng cao chất lượng thẩm tra, thảo luận và chịu trách nhiệm nhiều hơn trước cử tri đối với mỗi quyết định được ban hành.

Quyền lực càng gần dân, trách nhiệm càng lớn

Cùng với việc được trao thêm thẩm quyền, HĐND cấp xã cũng phải đối mặt với yêu cầu cao hơn về chất lượng quyết định và trách nhiệm giải trình trước cử tri. Thực tế cho thấy, việc sắp xếp thôn, tổ dân phố không thể chỉ căn cứ vào tiêu chí số hộ dân hay yêu cầu tinh gọn đầu mối. Đằng sau mỗi phương án là những yếu tố liên quan đến lịch sử hình thành, bản sắc văn hóa, phong tục tập quán, sự gắn kết cộng đồng và cả những vấn đề quản trị địa bàn sau sắp xếp.

Chia sẻ về nội dung này, Phó Chủ tịch UBND xã Cổ Đạm, Hà Tĩnh Hoàng Văn Hà cho rằng, khi xem xét đề án sắp xếp, điều đại biểu quan tâm không chỉ là đơn vị đó có đủ tiêu chuẩn hay không, mà còn là mức độ đồng thuận của người dân, khả năng tổ chức hoạt động sau sắp xếp và việc giữ gìn những giá trị văn hóa vốn đã ăn sâu trong đời sống cộng đồng. Nếu chỉ nhìn vào các con số thì rất dễ, nhưng để có một nghị quyết nhận được sự đồng tình của người dân lại là câu chuyện khác.

Theo các chuyên gia nghiên cứu về chính quyền địa phương, điểm đáng chú ý nhất của Nghị định 185 không nằm ở việc sắp xếp bao nhiêu thôn, tổ dân phố mà ở chỗ đã đặt HĐND cấp xã vào vị trí trung tâm của quá trình ra quyết định. Đây là sự thay đổi phù hợp với yêu cầu phân cấp, phân quyền hiện nay; đồng thời, cũng đòi hỏi đại biểu HĐND phải nâng cao năng lực thẩm tra, khảo sát, tiếp xúc cử tri và đánh giá tác động chính sách.

Khi quyền quyết định được trao về cơ sở, người dân cũng sẽ kỳ vọng nhiều hơn vào chất lượng của mỗi nghị quyết. Bởi suy cho cùng, thành công của việc sắp xếp thôn, tổ dân phố không được đo bằng số lượng đầu mối giảm xuống, mà bằng việc cộng đồng dân cư hoạt động hiệu quả hơn, đoàn kết hơn và người dân được phục vụ tốt hơn; và đó cũng chính là thước đo đối với vai trò của HĐND cấp xã trong giai đoạn mới.