Sau căng thẳng với Mỹ, Canada xích lại gần EU để trở thành đối tác 'có cùng chí hướng'

Thủ tướng Canada Mark Carney. (Nguồn: CBC)

Tuyên bố trên được đưa ra ngay sau khi các cuộc đàm phán thương mại giữa Ottawa và Washington đổ vỡ vào tuần trước, trong bối cảnh Canada cáo buộc Mỹ can thiệp vào chủ quyền quốc gia khi đòi hỏi những nhượng bộ liên quan đến ngôn ngữ tiếng Pháp.

Đáp trả động thái trên, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố rằng, kể từ ngày 1/1/2027, mức thuế đối với ô tô và xe tải nhập khẩu sẽ bị đẩy lên mức 50%.

Ông Trump viết: “Chúng ta không cần Canada, chính họ mới cần chúng ta! Họ thực hiện tới 95% hoạt động kinh doanh với Mỹ, trong khi với chúng ta thì hoàn toàn ngược lại!”.

Không lâu sau đó, Canada đáp trả bằng tuyên bố rằng, kể từ ngày 8/9, nước này sẽ áp mức thuế từ 15% đến 50% đối với hơn 700 mặt hàng nhập khẩu từ Mỹ, với tổng kim ngạch ước tính khoảng 20 tỷ USD.

Kể từ khi ông Trump trở lại Nhà Trắng vào năm 2025 và liên tục gia tăng sức ép lên quan hệ thương mại song phương Mỹ-Canada, Ottawa đã nhiều lần quay hướng sang EU, tìm kiếm một mối quan hệ ổn định hơn với một đối tác có “cùng chí hướng”.

“Trong mùa Thu này, chúng tôi sẽ bắt đầu các cuộc thảo luận chuyên sâu với EU - một khu vực kinh tế lớn trên thế giới - nhằm xây dựng mối quan hệ đối tác kinh tế và an ninh mạnh mẽ, sâu rộng hơn nhiều”, Thủ tướng Carney phát biểu.

Theo tờ Politico, nhà lãnh đạo Canada xác nhận sẽ lắng nghe bài phát biểu về tình hình EU (State of the Union) tại Strasbourg vào ngày 16/9 tới, theo lời mời từ Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC) Ursula von der Leyen trước khi cuộc chiến thương mại với Mỹ bùng nổ.

Kể từ khi Tổng thống Trump bước vào nhiệm kỳ thứ hai, Brussels và Ottawa cùng hướng tới một mục tiêu chung: Đa dạng hóa quan hệ thương mại nhằm giảm bớt sự phụ thuộc vào Washington. Tuy nhiên, trong bối cảnh EU và Canada đã có một Hiệp định thương mại, quan hệ giữa hai bên có thể vươn xa đến đâu?

Lối ra nào cho Canada?

Từ khoáng sản thiết yếu, năng lượng cho đến quốc phòng, nhiều lĩnh vực trọng điểm đã nổi lên trong những tháng qua và nhiều khả năng sẽ trở thành những nội dung trọng tâm tại Hội nghị thượng đỉnh Canada - EU vào mùa Thu này.

Canada đang lên kế hoạch tạo điều kiện thuận lợi hơn để EU tiếp cận nguồn khoáng sản thiết yếu của nước này. Về phần mình, Brussels đang nỗ lực giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc - quốc gia đang nắm giữ thế độc quyền về sản xuất và chế biến đất hiếm. Sở hữu nguồn cung dồi dào trong nước các khoáng chất như liti, than chì và niken, Ottawa có rất nhiều tiềm năng để tích hợp “lục địa già” vào chuỗi giá trị khoáng sản của mình.

Bên cạnh đó, xứ sở lá phong cũng có thể đưa ra các đề xuất trong lĩnh vực năng lượng, vốn hiện chủ yếu được nước này xuất khẩu sang Mỹ.

“Chúng ta cần thúc đẩy một hành lang năng lượng Canada - EU khả thi hơn, không chỉ dừng lại ở dầu mỏ và khí đốt, mà còn cả năng lượng hạt nhân”, ông Mark Camilleri, Chủ tịch Hiệp hội Thương mại và Đầu tư Canada - EU, chia sẻ. “Nhu cầu năng lượng của EU đang không ngừng gia tăng, trong khi nguồn cung vẫn phụ thuộc lớn vào hàng nhập khẩu”.

Trong lĩnh vực quốc phòng, Canada hiện đã tham gia Sáng kiến Hành động An ninh cho châu Âu (SAFE), cơ chế quốc phòng trị giá 150 tỷ Euro hỗ trợ các quốc gia thành viên EU đầu tư vào sản xuất công nghiệp quốc phòng thông qua mua sắm chung.

Hợp tác quốc phòng cũng được kỳ vọng tiếp tục mở rộng khi Canada đã lựa chọn tập đoàn TKMS của Đức - Na Uy để đóng mới hạm đội gồm 12 tàu ngầm. Tăng cường hợp tác về an ninh tại Bắc Cực cũng có thể trở thành một lĩnh vực hợp tác mới giữa hai bên.

Đối với Canada, việc thâm nhập vào thị trường EU được đánh giá là điều không dễ dàng. (Nguồn: Canadian Press)

Trong khi đó, cộng đồng doanh nghiệp Canada ngày càng hướng sự quan tâm đến thị trường châu Âu, song quá trình đa dạng hóa sẽ không thể diễn ra trong một sớm một chiều. Yếu tố địa lý, suy cho cùng, vẫn đóng vai trò quyết định.

Ông Camilleri nhận định: “Nền kinh tế Canada về cơ bản vẫn hướng tới và gắn kết chặt chẽ với nền kinh tế Mỹ và Bắc Mỹ. Chúng tôi không tìm cách tháo gỡ mối quan hệ này, bất chấp những vấn đề chính trị đang diễn ra”.

Ngược lại, phía châu Âu cũng sẽ tự đặt ra những giới hạn nhất định đối với mức độ hội nhập với Canada. Hiệp định thương mại được hai bên ký năm 2016 là minh chứng cho thấy việc tiếp cận thị trường EU không hề dễ dàng. Hiệp định đến nay vẫn chưa được tất cả các quốc gia thành viên EU phê chuẩn và mới chỉ được áp dụng tạm thời kể từ năm 2017.

Hy vọng mong manh

Yếu tố địa lý không chỉ là trở ngại đối với Canada, mà còn đặt ra giới hạn đối với chính EU.

Điều 49 Hiệp ước về EU quy định tư cách thành viên chỉ mở cửa cho “bất kỳ quốc gia châu Âu nào”. Trong quá khứ, Morocco từng bị coi là chưa đủ “tính châu Âu” để gia nhập, vậy làm thế nào một quốc gia nằm ở vị trí xa xôi như Canada lại có thể được xem là một “quốc gia châu Âu”?

Ông Guntram Wolff, chuyên gia cao cấp tại Viện nghiên cứu Bruegel (Bỉ), chỉ ra rằng Brussels hiện đang thể hiện một tư duy cởi mở hơn và sự gắn kết chiến lược giữa Canada và EU “có thể tiến rất xa”, dù nhiều khả năng vẫn không thể đạt tới mức gia nhập đầy đủ.

Một lựa chọn có thể được cân nhắc là tiếp tục tự do hóa thương mại vượt ra ngoài khuôn khổ hiện nay. Tuy nhiên, mức độ hội nhập của thị trường Canada vào thị trường EU có thể sâu đến đâu?

“Chúng ta có thể tiến đến mô hình mà Na Uy đang có, đó là tư cách thành viên thị trường chung”, ông Wolff nói. Na Uy, Iceland và Liechtenstein cùng với các nước thành viên EU là thành viên của Khu vực Kinh tế châu Âu (EEA). Việc tham gia EEA đòi hỏi các nước thực hiện 4 quyền tự do cơ bản của EU, gồm tự do lưu chuyển hàng hóa, con người, dịch vụ và vốn. Đây cũng là những nền tảng cốt lõi của thị trường chung châu Âu.

Tuy nhiên, một quan chức EU nói với tờ Euronews rằng, phương án này hiện chưa được đưa lên bàn đàm phán và trước mắt vẫn chỉ là một cuộc tranh luận mang tính lý thuyết.

“Liệu đó có phải là hướng đi mà Canada muốn lựa chọn hay không, và liệu tất cả các nước châu Âu có muốn đi theo hướng đó hay không, điều này sẽ rõ ràng trong những tuần sắp tới”, ông Guntram Wolff bình luận.