Siết đào tạo tiến sĩ

Nhiều điểm mới

Về những điểm mới cốt lõi so với hai quy chế năm 2021 (đào tạo thạc sĩ và đào tạo tiến sĩ), Thông tư 53 tập trung gia tăng tính tự chủ, linh hoạt trong lộ trình học tập, chuẩn hóa tiêu chuẩn giảng dạy, tối ưu hóa quy trình đánh giá và đẩy mạnh quản trị số.

Đối với lộ trình và phương thức đào tạo, điểm mới nổi bật nhất là việc quy định cơ chế đào tạo tích hợp và liên thông. Sinh viên ĐH đạt kết quả khá trở lên có thể đăng kí học trước đến 40% khối lượng chương trình thạc sĩ; người đang học ĐH loại giỏi hoặc thạc sĩ loại khá được phép đăng kí học trước đến 25% khối lượng chương trình tiến sĩ. Ngoài ra, quy chế mới mở rộng hình thức đào tạo trực tuyến với tỉ lệ lên tới 30% tổng khối lượng chương trình đối với cả bậc thạc sĩ và tiến sĩ, đáp ứng xu hướng chuyển đổi số trong giáo dục đại học.

Thông tư 53 mở rộng tiêu chuẩn người tham gia giảng dạy và hướng dẫn. Ở bậc thạc sĩ thuộc các lĩnh vực đặc thù như nghệ thuật, thể thao, sức khỏe, giảng viên chưa có bằng tiến sĩ nhưng sở hữu các danh hiệu cao quý như Nghệ sĩ Nhân dân, Nhà giáo Nhân dân, Thầy thuốc Nhân dân hoặc danh hiệu kiện tướng, vô địch quốc tế vẫn được tham gia giảng dạy.

Ở bậc tiến sĩ, bên cạnh giảng viên cơ hữu, cơ sở đào tạo được phép mời các nhà khoa học quốc tế, chuyên gia người Việt Nam ở nước ngoài tham gia giảng dạy và hướng dẫn. Chuẩn công bố khoa học của người hướng dẫn nghiên cứu sinh được mở rộng đa dạng hơn, không chỉ bó hẹp trong các bài báo thuộc danh mục Web of Science hay Scopus mà còn bao gồm sách xuất bản, bằng độc quyền sáng chế hoặc giải pháp hữu ích.

Chuẩn đầu ra thạc sĩ và tiến sĩ được bổ sung thêm năng lực số và trí tuệ nhân tạo (AI). Đặc biệt, ở bậc tiến sĩ, quy chế mới bổ sung quy định nộp luận án trước phản biện độc lập, kéo dài thời gian đào tạo chuẩn (từ 3 đến 4 năm). Thông tư mới đặt trọng tâm vào mô hình quản trị dữ liệu trên nền tảng số. Việc cập nhật thông tin tuyển sinh, quá trình học tập, luận văn, luận án và phụ lục văn bằng lên hệ thống cơ sở dữ liệu chuyên ngành về giáo dục ĐH trở thành bắt buộc, phục vụ cho công tác kiểm tra, thẩm định và hậu kiểm của Bộ GD&ĐT.

Các trường đại học phải tự sàng lọc

Thông tư 53 đưa ra nhiều cơ chế pháp lí và kĩ thuật được thiết kế chặt chẽ hơn nhằm siết nhẹ tiền kiểm nhưng tăng cường hậu kiểm, từ đó góp phần đáng kể vào việc ngăn chặn và giảm thiểu nguy cơ tiến sĩ “giấy”.

Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm sạch của Trường ĐH Khoa học Tự nhiên, ĐH Quốc gia Hà Nội. Ảnh: NTCC

Những điểm cốt lõi trong Thông tư 53 giúp kiểm soát chất lượng đào tạo tiến sĩ và chống gian lận học thuật bao gồm: Thứ nhất, số hóa và bắt buộc công khai toàn bộ dữ liệu. Cơ sở đào tạo phải công khai toàn văn luận án trên trang thông tin điện tử của trường tối thiểu 30 ngày trước khi quyết định cấp bằng (trừ các đề tài bảo vệ theo chế độ mật). Điều này đặt luận án dưới sự giám sát trực tiếp của cộng đồng khoa học và toàn xã hội, giúp loại bỏ tình trạng “đào tạo chui” hay hợp thức hóa hồ sơ.

Thứ hai, bổ sung quy định bắt buộc về cam kết liêm chính khoa học, chống đạo văn đối với cả nghiên cứu sinh, người hướng dẫn và các thành viên hội đồng. Thứ ba, luận án phải trải qua quy trình phản biện độc lập bởi 3 nhà khoa học/chuyên gia (trong đó có ít nhất 2 người ngoài cơ sở đào tạo) trước khi được đưa ra bảo vệ tại hội đồng. Thứ tư, tăng cường công tác thẩm định, hậu kiểm và xử lí thu hồi bằng tiến sĩ.

Thông tư 53 tạo ra hàng rào pháp lí minh bạch và chế tài hậu kiểm đủ mạnh. Nhờ áp dụng công nghệ số và công khai dữ liệu, rủi ro bị phát hiện đối với các sản phẩm kém chất lượng hay gian lận là rất cao. Điều này sẽ tạo tâm lí e ngại cho những ai có ý định “mua bằng” hoặc làm tiến sĩ theo kiểu đối phó.

TS. Văn Hữu Quang Nhật, Trưởng phòng Khoa học Công nghệ và Hợp tác quốc tế, Trường Đại học Thái Bình Dương đánh giá, chủ trương chuẩn hóa và nâng cao chất lượng đào tạo sau đại học tiếp tục được cụ thể hóa trong Thông tư 53. Tuy nhiên, đi kèm với đó là những thách thức không nhỏ, có khả năng tác động sâu sắc đến hệ thống các trường ĐH và chính sách phát triển nguồn nhân lực trình độ cao.

Việc phân định rõ hai định hướng tiến sĩ (tiến sĩ định hướng ứng dụng và tiến sĩ định hướng nghiên cứu) tuy tạo điều kiện lựa chọn linh hoạt nhưng đặt ra bài toán chuẩn hóa văn bằng. Điểm cộng của quy định này mở ra lối đi thực tế hơn cho nghiên cứu sinh công tác tại các doanh nghiệp, tổ chức thực địa thay vì gạt bỏ họ bởi những yêu cầu thuần túy hàn lâm. Tuy nhiên, quy chế hiện tại chưa quy định rõ liệu trên văn bằng tốt nghiệp có sự phân biệt giữa hai định hướng này hay không.

Bên cạnh đó, độ khó, dễ khác nhau giữa hai chương trình có thể trở thành tác nhân điều hướng tâm lí người học, gián tiếp ảnh hưởng đến xu hướng phát triển khoa học cơ bản trong tương lai nếu các tiêu chí đánh giá không được thiết kế đồng bộ và công bằng.

Ông Quang Nhật cũng đặt vấn đề thông tư đẩy mạnh công bố quốc tế nhưng siết chặt nguồn lực. Việc yêu cầu giảng viên phải có năng lực ứng dụng công nghệ số và hợp tác quốc tế là tiêu chí đúng đắn nhưng hiện tại chưa có bộ thước đo hay chứng chỉ định danh cụ thể. Điều này có thể trở thành rào cản kĩ thuật làm hạn chế số lượng giảng viên đủ điều kiện tham gia giảng dạy.

Về người hướng dẫn, tiêu chuẩn yêu cầu người hướng dẫn phải có công bố khoa học thuộc danh mục WoS/Scopus, sách xuất bản quốc tế hoặc bằng độc quyền sáng chế trong vòng 5 năm gần nhất. Quy định này thể hiện rõ quyết tâm theo đuổi chuẩn mực quốc tế, nhưng đồng thời cũng thu hẹp đáng kể số lượng giảng viên đủ điều kiện độc lập hướng dẫn NCS, tạo ra áp lực lớn cho các khoa/viện đào tạo.