Sở hữu trí tuệ: HTX giúp nâng giá trị nhãn hiệu tập thể tại Hưng Yên

Theo thống kê, tính đến hết năm 2025, trên địa bàn tỉnh Hưng Yên đã có 1.681 nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp và sáng chế được Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cấp văn bằng bảo hộ.

Khi HTX đứng ra làm chủ thể

Tính đến nay, tỉnh đã xác lập quyền sở hữu công nghiệp đối với 44 nhãn hiệu cộng đồng cho các đặc sản danh tiếng như: Nhãn lồng Hưng Yên, gà Đông Tảo, vải trứng Hưng Yên, chuối tiêu hồng Khoái Châu, tương Bần... Đây là những thành tựu rất lớn trong công tác quản lý tài sản trí tuệ.

Tuy nhiên, nhìn vào bức tranh chung, mức độ khai thác và phát huy giá trị của tài sản trí tuệ vẫn có sự chênh lệch rõ rệt giữa các mô hình tổ chức sản xuất.

Thực tiễn chứng minh, khi việc đăng ký và quản lý nhãn hiệu tập thể, chỉ dẫn địa lý gắn liền với vai trò của HTX hay các tổ chức đại diện tập thể, tài sản trí tuệ mới thực sự phát huy tối đa sức mạnh. Sự tham gia của HTX tạo ra cơ chế quản lý đồng bộ, kiểm soát chất lượng chuẩn hóa và tổ chức liên kết sản xuất quy mô lớn.

Nhãn hiệu tập thể , chỉ dẫn địa lý do HTX  quản lý, khai thác mang lại hiệu qủa cao.

Tiêu biểu như tại xã Tân Hưng (thành phố Hưng Yên), sau khi sản phẩm Nhãn lồng Hưng Yên được Cục Sở hữu trí tuệ cấp giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý, các HTX trên địa bàn đã nhanh chóng đóng vai trò hạt nhân tiếp nhận và khai thác hiệu quả tài sản trí tuệ này.

Nhờ đó, các HTX như HTX Nhãn lồng Phương Thượng hay HTX Nhãn lồng Nễ Châu đã được Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Hưng Yên trao quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý “Hưng Yên” cho sản phẩm nhãn lồng. Khi tham gia vào mô hình HTX và ứng dụng tài sản trí tuệ chung, các thành viên được tập huấn kỹ thuật canh tác VietGAP, cấp mã số vùng trồng và dán tem truy xuất nguồn gốc.

Nhờ quy chuẩn hóa chất lượng và có "tấm hộ chiếu" chỉ dẫn địa lý do HTX đứng ra quản lý, sản phẩm nhãn lồng của các HTX không chỉ dễ dàng thâm nhập vào hệ thống bán lẻ cao cấp, sàn thương mại điện tử mà còn tự tin vươn ra các thị trường xuất khẩu khó tính.

Một minh chứng rõ nét khác cho sức bật từ nhãn hiệu tập thể gắn liền với HTX là sản phẩm "Gà Đông Tảo" tại Khoái Châu. Khi nhãn hiệu tập thể “Gà Đông Tảo” được xác lập và giao cho đại diện quản lý, các HTX chăn nuôi gà Đông Tảo trên địa bàn đã tổ chức lại quy trình nuôi theo hướng an toàn sinh học. Thông qua HTX, các thành viên cùng sử dụng chung bộ nhận diện thương hiệu, tem nhãn chứng thực nguồn gốc, đồng thời liên kết ký kết hợp đồng bao tiêu sản phẩm với giá bán ổn định.

Sự chủ động bảo hộ và khai thác sở hữu trí tuệ qua kênh HTX tại Hưng Yên đã và đang giúp các HTX nông nghiệp nâng cao giá trị sản phẩm OCOP, tạo dựng uy tín vững chắc để nông sản địa phương khẳng định vị thế trên thương trường.

Rào cản hộ kinh doanh

Mặc dù hiệu quả của nhãn hiệu tập thể, chỉ dẫn địa lý khi có HTX đứng ra đăng ký, quản lý là rất rõ ràng, nhưng trên thực tế, số lượng tài sản trí tuệ do các hộ kinh doanh cá thể tự khai thác, tự duy trì vẫn chiếm tỷ lệ lớn.

Toàn tỉnh Hưng Yên hiện có gần 200 làng nghề đã được công nhận, cùng hàng trăm làng có nghề sở hữu các sản phẩm truyền thống đầy tiềm năng. Dẫu vậy, đến nay mới chỉ có 24 sản phẩm làng nghề và làng có nghề được cấp giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu tập thể. Tỷ lệ này còn rất khiêm tốn so với dư địa vốn có. Khi chưa hình thành được tổ chức tập thể, quyền sở hữu trí tuệ chỉ dừng lại ở từng hộ sản xuất riêng lẻ, dẫn đến tình trạng “mạnh ai nấy làm”, thiếu tiêu chuẩn chung và rất dễ bị tổn thương trước nạn hàng nhái, hàng giả.

Nhãn hiệu Mộc Thụy Lân dù mang lại giá trị kinh tế cao nhưng vẫn hoạt động theo mô hình hộ cá thể.

Trăn trở về vấn đề này, ông Nguyễn Đình Mạnh, chủ cơ sở sản xuất bánh kẹo Đình Mạnh ở xã Đông Hưng bộc bạch: bánh Cáy làng Nguyễn vốn là đặc sản danh tiếng của địa phương. Tuy nhiên, do đến nay vẫn chưa xây dựng và bảo hộ được nhãn hiệu tập thể nên trên thị trường vẫn xuất hiện hàng nhái, sản phẩm kém chất lượng, làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín chung của làng nghề.

Tương tự, nhãn hiệu tập thể “Mộc Thụy Lân” (xã Việt Yên) đã được công nhận năm 2023 nhưng đến nay việc khai thác nhãn hiệu được thực hiện tại 30 hộ cá nhân địa phương. Trong khi tính toàn thôn có đến 200 hộ làm nghề mộc. Ước tính, tổng doanh thu từ nghề mộc toàn thôn Thụy Lân đạt khoảng 150 tỷ đồng/năm, góp phần quan trọng phát triển kinh tế địa phương

Thực trạng trên cũng là bài toán chung của nhiều làng nghề truyền thống. Nguồn gốc chính khiến nhiều sản phẩm chưa thể đăng ký nhãn hiệu tập thể xuất phát từ quy mô sản xuất nhỏ lẻ, manh mún. Việc liên kết, vận động các hộ dân ngồi lại với nhau để thành lập một tổ chức chung - như HTX, Tổ hợp tác- làm chủ sở hữu đại diện pháp lý gặp không ít rào cản. Mặt khác, nguồn lực ngân sách nhà nước hỗ trợ công tác xây dựng, quản lý và phát triển nhãn hiệu tập thể ở cấp cơ sở đôi khi còn hạn chế.

Định hình văn hoá sở hữu trí tuệ

Đặt hai hình thức khai thác sở hữu trí tuệ lên bàn cân phân tích, sự tương phản về tầm vóc và tính bền vững giữa mô hình hộ gia đình và HTX thể hiện rất rõ nét.

Xét về quy mô và năng lực, trong khi các hộ kinh doanh cá thể thường sản xuất nhỏ lẻ, manh mún với nguồn vốn khiêm tốn, thì các HTX lại sở hữu quy mô tập trung, dễ dàng huy động nguồn lực để đầu tư máy móc, công nghệ hiện đại. Trong khâu quản lý chất lượng, các hộ gia đình còn thiếu tính đồng bộ do phụ thuộc vào kinh nghiệm cá nhân, còn HTX lại quy chuẩn hóa từng công đoạn với quy chế kiểm soát chất lượng đầu ra vô cùng nghiêm ngặt.

Về sức mạnh thương hiệu, mô hình cá thể mang tính tự phát, tốn nhiều chi phí quảng bá nhưng độ phủ thị trường rất hẹp; ngược lại, mô hình HTX cho phép các thành viên dùng chung logo, bộ nhận diện và quy tụ sức mạnh tập thể để đẩy mạnh xúc tiến thương mại. Đặc biệt, ở khía cạnh bảo vệ pháp lý, các hộ sản xuất riêng lẻ luôn gặp rất nhiều khó khăn khi xảy ra tranh chấp hoặc bị xâm phạm thương hiệu, trong khi HTX có đầy đủ tư cách pháp nhân đại diện đứng ra bảo vệ uy tín và quyền lợi chung.

Với khả năng tập hợp hộ sản xuất, thống nhất quy trình và tổ chức đầu ra, HTX đang cho thấy vai trò phù hợp trong việc biến tài sản trí tuệ cộng đồng thành giá trị kinh tế.

Theo đánh giá của các chuyên gia, quy định của Luật Sở hữu trí tuệ, chủ sở hữu nhãn hiệu tập thể phải là một tổ chức tập thể được thành lập hợp pháp. Do đó, trước khi nộp đơn đăng ký nhãn hiệu tập thể, bắt buộc phải thành lập các tổ chức đại diện hợp pháp như HTX hay hội ngành nghề. Tuy nhiên, việc vận động thành lập các tổ chức này thực tế không dễ dàng do một bộ phận người dân chưa hiểu hết tầm quan trọng của tài sản trí tuệ.

Để giải bài toán này và xây dựng một “văn hóa sở hữu trí tuệ” bền vững trong khu vực kinh tế tập thể tại Hưng Yên, các chuyên gia cho rằng ngành Khoa học và Công nghệ cùng Liên minh HTX tỉnh và chính quyền địa phương cần phối hợp mở rộng các lớp tập huấn, đưa Luật Sở hữu trí tuệ  sửa đổi vào thực tiễn bằng cách nhấn mạnh lợi ích kinh tế cụ thể, lấy những hình mẫu HTX ứng dụng hiệu quả chỉ dẫn địa lý Nhãn lồng Hưng Yên hay nhãn hiệu Gà Đông Tảo làm minh chứng sinh động.

Song song với đó, các địa phương cần rà soát, đánh giá hiện trạng tại các làng nghề và vùng sản xuất tập trung để vận động, khuyến khích các hộ kinh doanh cá thể liên kết thành lập HTX, tạo cơ sở pháp lý vững chắc đứng tên đăng ký bảo hộ tài sản trí tuệ.

Khi mỗi HTX và từng thành viên coi việc bảo vệ thương hiệu là sự sống còn của sản phẩm, văn hóa sở hữu trí tuệ sẽ thực sự thấm sâu vào sản xuất. Đó cũng chính là nền tảng vững chắc để nông sản, sản phẩm làng nghề truyền thống Hưng Yên vươn xa, đóng góp tích cực vào sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.