Sử thi 'Bách khoa toàn thư' của các dân tộc Tây Nguyên

Người M’nông có nền văn hóa đa dạng, phong phú

Giàu giá trị lịch sử

Sử thi Tây Nguyên là loại hình tự sự dân gian dài hơi, tồn tại chủ yếu dưới hình thức diễn xướng truyền miệng. Mỗi dân tộc có cách gọi riêng: người Êđê gọi là khan, người M’nông gọi là ót n’drông, người Ba Na gọi là h’mon, song đều thống nhất ở đặc điểm dung lượng lớn, kết cấu lớp, ngôn ngữ trùng điệp và nhịp điệu mạnh mẽ.

Khác với truyện cổ tích hay truyền thuyết, sử thi không chỉ kể lại một sự kiện đơn lẻ mà tái hiện cả một không gian xã hội rộng lớn, với nhiều thế hệ nhân vật và nhiều biến cố nối tiếp. Một bản sử thi có thể được kể liên tục trong nhiều đêm, đòi hỏi người kể phải có trí nhớ bền bỉ, kỹ năng diễn xướng và vốn hiểu biết sâu sắc về phong tục, luật tục của cộng đồng.

Dưới lớp vỏ huyền thoại, sử thi phản ánh khá rõ nét đời sống xã hội cổ truyền của các dân tộc Tây Nguyên: tổ chức buôn làng, quan hệ dòng họ, chiến tranh, lao động sản xuất, tín ngưỡng đa thần. Chính vì vậy, sử thi được xem là nguồn tư liệu quý giá trong nghiên cứu lịch sử - văn hóa khu vực.

Triết lý sống của cộng đồng

Nhân vật trung tâm của sử thi Tây Nguyên là những anh hùng mang tầm vóc thần thoại, tiêu biểu cho lý tưởng và khát vọng của cộng đồng. Các anh hùng như: Đăm San, Đăm Di (Êđê), Y Dít, Y Đung (M’nông) không chiến đấu vì lợi ích cá nhân, mà vì danh dự, sự hưng thịnh và bình yên của buôn làng. Thông qua hình tượng anh hùng, sử thi gửi gắm những giá trị cốt lõi của xã hội Tây Nguyên truyền thống: tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đồng, lòng dũng cảm, sự thủy chung, tôn trọng luật tục. Đây cũng là cách cộng đồng truyền dạy các chuẩn mực đạo đức và lý tưởng sống cho các thế hệ sau.

Đặc biệt, sử thi thể hiện rõ triết lý sống hài hòa với thiên nhiên. Rừng, sông, núi, muông thú không chỉ là bối cảnh, mà là những thực thể có linh hồn, có mối quan hệ gắn bó mật thiết với con người. Quan niệm này phản ánh tư duy sinh thái truyền thống, mang giá trị nhân văn sâu sắc trong bối cảnh phát triển bền vững hiện nay.

Sử thi gắn bó với đời sống cộng đồng, phản ánh sâu sắc mọi khía cạnh của đời sống xã hội Tây Nguyên, từ con người, thiên nhiên, đến những đấng tối cao chi phối mọi mặt hoạt động của cuộc sống cộng đồng. Vì thế mà người ta ví sử thi như cuốn “bách khoa toàn thư” của đồng bào Tây Nguyên. Bởi sử thi chứa đựng cả bề dày văn hóa, chiều dài lịch sử và kinh nghiệm sống được tích lũy lâu đời của cộng đồng các dân tộc nơi đây.

Theo các nhà nghiên cứu, sử thi của các dân tộc Tây Nguyên tồn tại dưới dạng truyền khẩu, nguồn gốc từ dân gian với độ dài, ngắn khác nhau. Có những tác phẩm sử thi chỉ hát trong 1 ngày, 1 đêm nhưng cũng có những tác phẩm sử thi phải kéo dài đến cả 7 ngày đêm. Tùy theo trí nhớ, trí tưởng tượng và cách truyền tải của người nghệ nhân thông qua hình thức hát, kể, diễn xướng mà người nghe sẽ hiểu được tác phẩm một cách trọn vẹn. Người nghệ nhân hát kể sử thi, phải hóa thân vào những nhân vật trong tác phẩm của mình, qua đó thể hiện được những trạng thái cảm xúc của nhân vật.

Sử thi thường mang yếu tố kỳ ảo và trong sử thi Tây Nguyên, nhân vật anh hùng là yếu tố trung tâm. Vẻ đẹp của nhân vật anh hùng được gắn liền với không gian của núi rừng, sông suối, cây cối, chim muông… nơi vùng đất cộng đồng đang sống. Nhân vật anh hùng là đại diện tiêu biểu cho tinh thần, tài năng, lòng dũng cảm và trí tuệ của cộng đồng, tất cả được thể hiện qua những hành động và chiến công hiển hách.

Ngoài ra, sử thi thường thể hiện rõ được sự hình thành của các buôn làng, cuộc chiến của các bộ lạc để bảo vệ cộng đồng, tình yêu đôi lứa. Phản ánh được cái thiện và cái ác trong một tác phẩm… Một số sử thi thường được liên hệ với các địa danh, sự vật, hiện tượng cụ thể có thật trong thực tế để người nghe hiểu, hình dung và cảm nhận được tác phẩm mà người nghệ nhân muốn truyền tải.

Nghệ nhân M’nông giữ nhịp chiêng

Bảo tồn và phát huy giá trị sử thi

Trong bối cảnh hiện đại hóa, sử thi Tây Nguyên đang đứng trước nhiều thách thức. Không gian sinh hoạt cộng đồng dần thu hẹp, nhiều nghệ nhân kể sử thi cao tuổi qua đời, trong khi lớp trẻ ít gắn bó với hình thức diễn xướng truyền thống. Nguy cơ đứt gãy mạch truyền lưu của sử thi là hiện hữu.

Nhận thức được giá trị to lớn của di sản này, trong nhiều năm qua, Nhà nước và ngành văn hóa đã triển khai các chương trình sưu tầm, ghi âm, biên dịch, xuất bản sử thi Tây Nguyên; đồng thời phong tặng danh hiệu cho các nghệ nhân có đóng góp trong việc gìn giữ di sản. Một số địa phương đã đưa sử thi vào sinh hoạt văn hóa cộng đồng, trường học và lễ hội truyền thống.

Tuy nhiên, các nhà quản lý và nghiên cứu văn hóa cho rằng, bảo tồn sử thi không chỉ dừng lại ở việc lưu trữ, mà cần gắn với việc phục hồi không gian văn hóa truyền thống và phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng. Khi sử thi tiếp tục được kể, được nghe và được sống trong đời sống buôn làng, di sản ấy mới thực sự có sức sống lâu dài.

Giữ gìn và phát huy giá trị sử thi Tây Nguyên không chỉ là trách nhiệm của riêng cộng đồng các dân tộc nơi đây, mà còn là nhiệm vụ chung trong công cuộc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam.

Hoàng Thanh Bình .