Sự tử tế của AHLĐ Hồ Quang Cua với quê hương và người nông dân

Anh hùng Lao động, kỹ sư Hồ Quang Cua với bờ tre quê hương - Ảnh: V.K.K

“Đọc báo” bằng đôi chân trên ruộng lúa

Giữa cái nắng gắt miền Tây, nơi gió mang theo vị mặn lợ của nước lớn ròng ở ấp Thạnh Lợi, phường Mỹ Xuyên, TP. Cần Thơ có một người đàn ông đã bước qua tuổi “xưa nay hiếm” vẫn lặng lẽ đi dọc bờ kinh, mắt nhìn từng bông lúa, chân lội bùn như một thói quen không thể bỏ. Người ấy là Anh hùng Lao động Hồ Quang Cua, “cha đẻ” của dòng lúa ST nổi tiếng thế giới, đặc biệt là ST25 – hạt gạo từng nhiều lần bước lên ngôi vị cao nhất tại các cuộc thi gạo quốc tế.

Đời thường của Anh hùng Lao động Hồ Quang Cua - Ảnh: V.K.K

Không ít người vẫn nghĩ khoa học là chuyện của phòng thí nghiệm hiện đại, của những thiết bị máy móc đắt tiền. Nhưng với kỹ sư Hồ Quang Cua, khoa học nông nghiệp bắt đầu từ thứ giản dị nhất: bùn đất, mùi phù sa và hơi thở đồng ruộng. Ông làm khoa học không phải để tạo ra danh tiếng, mà để trả lời một câu hỏi rất nông dân: Làm sao trồng được giống lúa ngon, chịu được mặn, thích ứng biến đổi khí hậu, và quan trọng nhất là giúp người trồng lúa sống được bằng nghề?

Buổi sáng của ông Hồ Quang Cua không bắt đầu bằng cuộc họp hay văn phòng, mà bắt đầu bằng việc thăm đồng buổi sáng. Người ta thấy ông chân chân dép, đầu trần, bước nhanh nhẹn qua từng bờ ruộng, dừng lại quan sát màu lá, độ chắc của hạt, độ trổ bông và cả tiếng gió. Ông gọi việc đó là “đọc báo”. Nhưng không phải báo giấy, mà là “bản tin” của cây lúa.

Với ông, thăm ruộng không chỉ là kiểm tra mùa vụ, mà còn là cách trò chuyện với đất. Ông nhìn thấy dấu hiệu sâu bệnh trước khi người khác nhận ra. Ông cảm nhận độ mặn, độ phèn, hướng gió, mực nước qua từng biến động nhỏ. Khoa học, với ông, là khả năng đọc được những thông điệp thầm lặng từ thiên nhiên.

Chính nhịp sống đó đã tạo nên một nhà khoa học đặc biệt: một nhà khoa học đi ra từ đồng ruộng, sống trong đồng ruộng, và trở về đồng ruộng.

Phòng làm việc trải dài trên những cánh đồng thực nghiệm

Nếu hỏi “phòng làm việc” của ông Hồ Quang Cua ở đâu, câu trả lời không nằm trong một căn phòng máy lạnh mà nằm ở những cánh đồng thực nghiệm nối dài.

Ông vẫn thường xuyên cập nhật các báo cáo khoa học quốc tế, theo dõi biến động thị trường gạo thế giới. Nhưng điều đáng quý là ông không dừng ở lý thuyết. Ông luôn “dịch” tri thức ấy thành điều nông dân có thể hiểu, có thể áp dụng.

Khi có khách tham quan ruộng lúa ST25, ông dẫn khách đi ruộng với áo bỏ trong quần, chân giày đen và vẫn đầu trần trong nắng gió quê hương.

Ông Hồ Quang Cua dẫn khách tham quan ruộng lúa ST25 - Ảnh: Hồ Kim Uyên

Ông kiên trì suốt hơn 20 năm lai tạo và chọn lọc hàng ngàn dòng lúa để rồi cho ra đời ST25 – giống gạo mang mùi thơm đặc trưng, hạt dài, cơm dẻo, vị ngọt hậu, chinh phục thị trường quốc tế.

Đằng sau hạt gạo “ngon nhất thế giới” ấy không chỉ là kỹ thuật lai tạo, mà là hàng vạn lần thử nghiệm thất bại, hàng ngàn đêm trăn trở với câu hỏi: Giống lúa này có chịu nổi hạn mặn không? có chống chịu sâu bệnh không? có phù hợp thổ nhưỡng không? có giúp nông dân tăng thu nhập không?

Khi khoa học được đặt trên nền tảng của thực tiễn và lòng trắc ẩn, nó trở thành khoa học của sự tử tế.

Ở ông Hồ Quang Cua, người ta nhìn thấy sự đối lập rất đẹp: danh tiếng quốc tế nhưng đời sống vô cùng bình dị.

Ông thích uống trà, thích ngồi trò chuyện với nông dân láng giềng về chuyện mùa màng, giá phân, giá thuốc. Ông không xa cách, không tạo khoảng cách “nhà khoa học” với “người trồng lúa”. Ngược lại, ông xem nông dân như những cộng sự thật sự.

Đặc biệt, ông luôn cổ súy cho lối canh tác giảm hóa chất, hướng đến hữu cơ, bảo vệ đất và nguồn nước. Trong bối cảnh ĐBSCL ngày càng chịu áp lực từ biến đổi khí hậu, sạt lở và xâm nhập mặn, quan điểm này càng trở nên có giá trị.

Ông từng khẳng định:“Làm khoa học nông nghiệp mà xa rời đồng ruộng, xa rời hơi thở của đất đai thì chỉ là những con số vô hồn.”

Anh hùng Lao động Hồ Quang Cua nhận cúp 'Gạo ngon nhất thế giới năm 2025' từ Chủ tịch The Rice Trader Jeremy Zwinger - Ảnh: L.Đ.T

Một câu nói không chỉ thể hiện triết lý làm nghề mà còn cho thấy phẩm chất đáng quý của một người suốt đời sống với đất.

ST – Sóc Trăng cũng là “sự tử tế”

Ông Lê Minh Hoan - Phó Chủ tịch Quốc hội, nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp &Phát triển Nông thôn – từng nói một câu khiến nhiều người nhớ mãi: ST là viết tắt của Sóc Trăng, nhưng cũng có thể hiểu là “sự tử tế”. Sự tử tế ấy nằm trong việc chọn con đường khó: lai tạo giống lúa ngon trong điều kiện đất phèn mặn, nước mặn lợ, khí hậu khắc nghiệt. Sự tử tế ấy nằm trong việc theo đuổi chất lượng thay vì chạy theo sản lượng.

Sự tử tế ấy nằm trong việc làm khoa học không phải để “lấy danh”, mà để giúp nông dân có giống lúa tốt, có đầu ra ổn định, có cuộc sống bớt nhọc nhằn.

Gạo ST làm thay đổi cách nhìn của thế giới về hạt gạo Việt. Nhưng trước hết, nó làm thay đổi cách nhìn của chính chúng ta: từ chỗ “bán gạo” sang “bán giá trị”, bán câu chuyện, bán niềm tin và bán cả tinh thần Việt Nam.

Anh hùng Lao động Hồ Quang Cua phát biểu trong buổi nhận cúp ' Gạo Ngon nhất Thế giới" ngày 2.2 tại Cần Thơ - Ảnh: L.Đ.T

Trong thế giới hiện đại, một quốc gia không chỉ được nhớ bởi những nhà máy hay cao ốc, mà còn bởi những sản phẩm chạm đến đời sống.

Gạo ST giống như một tấm “hộ chiếu mềm mại”, mang theo hương vị Việt Nam đi khắp nơi. Có người chưa từng đặt chân đến ĐBSCL, chưa từng nghe tiếng máy gặt dưới nắng, chưa từng thấy cánh đồng lúa chín vàng như thảm lụa. Nhưng khi họ ăn một chén cơm ST, họ đã “gặp” Việt Nam theo cách gần gũi nhất.

Và trong chén cơm ấy, có bóng dáng của người kỹ sư cả đời sống cùng bùn đất, âm thầm gieo vào hạt lúa một giấc mơ lớn.

Xúc cảm của ông Hồ Quang Cua sau lần nhận giải thứ 3

Ngày 2.2, tại TP. Cần Thơ, Tổ chức The Rice Trader (TRT) đã tổ chức lễ trao cúp “Gạo ngon nhất thế giới năm 2025” cho gạo ST25 của kỹ sư Hồ Quang Cua và cộng sự. Trước đó, một tình huống hy hữu xảy ra: Ban tổ chức chỉ chuẩn bị một chiếc cúp duy nhất và đã ưu tiên trao cho nước chủ nhà Campuchia đồng giải Gạo ngon nhất thế giới tại Hội nghị Gạo thế giới (WRC) diễn ra ở Phnom Penh ngày 9.11.2025

Anh hùng Lao động Hồ Quang Cua chụp ảnh cùng với 3 người con - Ảnh: L.Đ.T

Để đảm bảo sự công bằng và trân trọng thành quả của Việt Nam, TRT quyết định chế tác một phiên bản tương tự và mang đến tận tay ông Hồ Quang Cua tại Cần Thơ. Chiếc cúp ấy có ý nghĩa đặc biệt, bởi đây là lần thứ 3 gạo ST25 bước lên đỉnh vinh quang.

Cầm trên tay chiếc cúp danh giá, ông Hồ Quang Cua đã chia sẻ một điều khiến nhiều người xúc động: “Giải thưởng này không chỉ dành riêng cho nhóm nghiên cứu mà thuộc về những người nông dân Việt Nam cần cù”.

Ông nhắc lại hành trình ra đời của giống lúa ST25 là một quá trình lao động bền bỉ hơn 30 năm, đi lên từ vùng đất phèn mặn Sóc Trăng. Mục tiêu duy nhất của ông không phải là tạo ra “giống lúa đoạt giải”, mà là tạo ra một hạt gạo mà khi nhắc đến, bạn bè quốc tế sẽ nghĩ ngay đến hương vị và tâm hồn Việt Nam.

Ở khoảnh khắc ấy, niềm vui của một người được vinh danh không nằm ở danh hiệu, mà nằm ở cảm giác: công sức của mình đã không uổng, người nông dân đã được nhìn nhận, quê hương đã được gọi tên trên bản đồ thế giới.

Tôn vinh Anh hùng Lao động Hồ Quang Cua cũng là tôn vinh một phẩm chất Việt Nam: lặng lẽ, bền bỉ và không bỏ cuộc. Và quan trọng hơn hết là bảo vệ người làm ra hạt gạo. Bởi gạo ngon không tự nhiên mà có. Nó được tạo ra từ mồ hôi, trí tuệ và trên hết là sự tử tế – một phẩm chất không ồn ào, nhưng đủ sức đưa một hạt gạo đi xa, đưa một vùng đất bước ra thế giới, và đưa hình ảnh người nông dân Việt Nam đứng thẳng giữa thời đại hội nhập.

Hồ Quang Cua – người nông dân làm khoa học – đã viết nên “huyền thoại” từ phù sa sông Cửu Long. Và trong huyền thoại ấy, điều đọng lại lâu nhất không chỉ là mùi thơm của gạo, mà trong đó, còn là sự tử tế, là sự tỏa hương của một nhân cách.

Văn Kim Khanh