Sửa đổi Luật Thủ đô: Tạo động lực thể chế cho Hà Nội bứt phá Kỳ 3: Nhóm chính sách đột phá nhằm trao quyền chủ động cho Hà Nội

Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) đánh dấu bước đột phá về thể chế, tập trung phân cấp, phân quyền triệt để và toàn diện nhằm trao quyền chủ động cho Hà Nội trong phát triển Thủ đô. Tinh thần xuyên suốt trong quá trình xây dựng Luật là “Hà Nội quyết - Hà Nội làm - Hà Nội chịu trách nhiệm”. Dự thảo Luật sẽ được trình Quốc hội xem xét thông qua vào kỳ họp đầu tiên của Quốc hội khóa XVI. Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội có loạt bài ghi nhận về quá trình xây dựng Luật Thủ đô (sửa đổi).

Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) tập trung vào các nhóm chính sách đột phá nhằm trao quyền chủ động, phát huy tiềm năng của Hà Nội, gồm: Tổ chức chính quyền đô thị; quy hoạch, xây dựng và môi trường; phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo; quản lý tài chính - ngân sách; thu hút nhân tài và phát triển hạ tầng giao thông thông minh…

Theo Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tú, quan điểm xây dựng dự án Luật Thủ đô (sửa đổi) thể hiện:

Thứ nhất, tiếp tục thể chế hóa đầy đủ, kịp thời các chủ trương, đường lối của Đảng về xây dựng, phát triển và bảo vệ Thủ đô, đặc biệt là Nghị quyết mới về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội; các chỉ đạo của Bộ Chính trị và đồng chí Tổng Bí thư Tô Lâm; bảo đảm phù hợp với Hiến pháp 2013 đã được sửa đổi, bổ sung một số điều theo Nghị quyết số 203/2025/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 16-6-2025 sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam và các cam kết, điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Ngày 12-3, Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp tổ chức Phiên họp thẩm tra sơ bộ dự án Luật Thủ đô (sửa đổi).

Thứ hai, trao quyền mạnh hơn; phân cấp, phân quyền toàn diện hơn; trách nhiệm giải trình rõ ràng hơn. Theo đó, cần tăng cường phân quyền toàn diện, tối đa cho chính quyền Thủ đô Hà Nội nhằm tăng tính chủ động, sáng tạo, tự chủ, tự chịu trách nhiệm của chính quyền thành phố; đồng thời, bảo đảm nhiệm vụ kiểm tra, giám sát của Quốc hội, Chính phủ, các bộ, ngành Trung ương liên quan và trách nhiệm giải trình của chính quyền Thủ đô trong thực hiện các cơ chế, chính sách, thẩm quyền được giao.

Thứ ba, cơ chế, chính sách đặc thù phát triển Thủ đô phải vừa có tính vượt trội, vừa có trọng tâm, trọng điểm, phù hợp với bối cảnh thực tiễn phát triển của Thủ đô và phù hợp với khả năng cân đối nguồn lực của Nhà nước, tạo động lực, đột phá mới cho Thủ đô, giải quyết các điểm nghẽn, thách thức và tạo thể chế thuận lợi, dẫn đường, đáp ứng yêu cầu của giai đoạn phát triển mới. Trong đó, kế thừa, phát triển các quy định đã được thực tiễn kiểm nghiệm tốt, khắc phục bất cập, hạn chế của Luật Thủ đô số 39/2024/QH15; kế thừa Nghị quyết số 258/2025/QH15 của Quốc hội thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù để thực hiện các dự án lớn, quan trọng trên địa bàn Thủ đô; các cơ chế, chính sách đặc thù đang thí điểm cho các tỉnh, thành phố; cơ chế, chính sách xử lý vướng mắc về pháp luật hoặc áp dụng cho từng dự án phù hợp với Thủ đô.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội, đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội Nguyễn Phương Thủy cho biết, dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) cụ thể hóa các chính sách theo mục đích, quan điểm ban hành Luật nêu trên, trong đó có các nhóm chính sách lớn tập trung vào các nội dung sau:

Về vị trí, chức năng, nhiệm vụ của Thủ đô; giá trị của Luật Thủ đô (sửa đổi): Khẳng định địa vị pháp lý đặc thù của Thủ đô là trung tâm chính trị - hành chính quốc gia, nơi đặt trụ sở của các cơ quan Trung ương của Đảng, Nhà nước và các tổ chức chính trị - xã hội, cơ quan đại diện ngoại giao, tổ chức quốc tế; là trung tâm lớn về kinh tế; dẫn đầu cả nước, vươn tầm khu vực và quốc tế về văn hóa, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, giáo dục, y tế và giao dịch quốc tế. Khẳng định giá trị pháp lý của Luật Thủ đô (sửa đổi) là luật đặc thù, được ưu tiên áp dụng tại Thủ đô. Thành phố được quyết định lựa chọn áp dụng quy định của pháp luật thuận lợi cho phát triển Thủ đô ở các văn bản ban hành sau Luật Thủ đô (sửa đổi) có quy định khác về cùng một vấn đề.

Về thẩm quyền: HĐND, UBND thành phố Hà Nội, khi ban hành văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành Luật Thủ đô và các văn bản ban hành để thực hiện thẩm quyền được phân quyền trong Luật Thủ đô (sửa đổi), được quy định khác với văn bản quy phạm pháp luật (VBQPPL) do cơ quan nhà nước ở Trung ương ban hành… Quy định các biện pháp đặc thù để tổ chức, hướng dẫn thi hành luật, nghị quyết của Quốc hội khác với quy định của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, các Bộ, cơ quan ngang Bộ; quy định về thí điểm cơ chế, chính sách xác lập khuôn khổ pháp lý cho việc thử nghiệm các mô hình, giải pháp quản lý và phát triển mới nhằm phục vụ xây dựng, phát triển Thủ đô và Vùng Thủ đô.

Mở rộng thẩm quyền quyết định về tổ chức, bộ máy, biên chế các cơ quan trong hệ thống chính trị, vị trí việc làm, thu nhập; chế độ tự chủ đối với đơn vị sự nghiệp công lập; chính sách phát triển, thu hút, sử dụng nguồn nhân lực chất lượng cao.

Chủ động trong cơ cấu thu, chi ngân sách; quyết định các khoản tín dụng, lập các quỹ tài chính để phục vụ đầu tư phát triển. Giao thẩm quyền cho thành phố trong phê duyệt dự án đầu tư, phương thức lựa chọn nhà đầu tư, nhà thầu, cơ chế thông thoáng, linh hoạt về giải ngân đầu tư; quyết định các hình thức xã hội hóa, hợp tác công - tư, cơ chế mới trong khai thác tài sản công, công trình, hạ tầng công.

Ban hành cơ chế quản lý, sử dụng, khai thác tài nguyên rừng, tài nguyên nước, tài nguyên khác; biện pháp tái điều chỉnh đất đai; biện pháp bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; giao đất, cho thuê đất; chuyển mục đích sử dụng đất với yêu cầu tuân thủ điều kiện, nguyên tắc trong chuyển mục đích sử dụng đất và quy hoạch được phê duyệt.

Thành phố Hà Nội đổi mới, đồng bộ trong các khâu về công tác cán bộ.

Về xây dựng, phát triển và bảo vệ Thủ đô: Đổi mới phương thức quản trị Thủ đô hiện đại dựa trên công nghệ số, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo; giao thành phố chủ động quy định cơ chế tích hợp, chia sẻ, khai thác dữ liệu.

Ban hành cơ chế, chính sách, mô hình phát triển mới trong các lĩnh vực: Khoa học và công nghệ, văn hóa, giáo dục đào tạo, y tế, an sinh xã hội; giao thẩm quyền cho thành phố trong việc quản lý, cấp phép; ban hành quy chuẩn, tiêu chuẩn trong các lĩnh vực để áp dụng tại thành phố cao hơn hoặc chưa có quy chuẩn, tiêu chuẩn quốc gia; lựa chọn công nhận, áp dụng quy chuẩn, tiêu chuẩn tiên tiến, hiện đại của nước ngoài; được ban hành định mức, chế độ chi ngân sách, định mức kinh tế - kỹ thuật, đơn giá, giá dịch vụ áp dụng cho Thủ đô khác với quy định hoặc chưa có trong quy định của Trung ương.

Ban hành cơ chế, chính sách, biện pháp lập, quản lý, thực hiện quy hoạch; Thành phố được chủ động trong xây dựng cơ chế, chính sách, giải pháp phát triển đô thị xanh, thông minh, phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD) và cải tạo, chỉnh trang, tái thiết đô thị.

Ban hành cơ chế, chính sách về tổ chức, hoạt động của khu kinh tế tự do, khu thương mại tự do, các loại hình kinh tế mới. Thành phố được quyết định và tổ chức thực hiện các biện pháp đặc thù về bảo đảm trật tự, an toàn xã hội, bảo vệ môi trường, áp dụng biện pháp hành chính cấp bách phù hợp với vị trí, vai trò của Thủ đô.

Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) bổ sung quy định về nguyên tắc phân quyền cho chính quyền Thủ đô nhằm thể chế hóa chủ trương phân quyền, phân cấp mạnh mẽ cho thành phố Hà Nội, đáp ứng yêu cầu đổi mới tư duy quản lý, tăng cường phân cấp, phân quyền tối đa theo phương châm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”.

Thực hiện phân quyền tối đa, toàn diện, đồng thời phân định rõ thẩm quyền giữa HĐND, Thường trực HĐND, UBND và Chủ tịch UBND; căn cứ tình hình thực tiễn, HĐND, UBND, Chủ tịch UBND thành phố phân cấp cho cơ quan, tổ chức, cá nhân thực hiện liên tục, thường xuyên một hoặc một số nhiệm vụ, quyền hạn mà mình được giao theo quy định của pháp luật, trừ trường hợp pháp luật quy định không phân cấp. Việc phân quyền, phân cấp bảo đảm không phương hại đến lĩnh vực quốc phòng, an ninh, đối ngoại quốc gia, tôn giáo và lĩnh vực khác liên quan trực tiếp đến chủ quyền quốc gia theo quy định của pháp luật.

Nguyên tắc phân quyền phải bảo đảm quyền con người, quyền công dân, công bằng xã hội, phát triển bền vững, giữ gìn bản sắc và giá trị văn hóa của Thủ đô và Vùng Thủ đô; không làm ảnh hưởng đến ổn định kinh tế vĩ mô, an toàn tài chính quốc gia và các nguyên tắc của kinh tế thị trường.

Mục tiêu đến năm 2035, Hà Nội cơ bản trở thành thành phố “Văn hiến - Văn minh - Hiện đại - Hạnh phúc”, là trung tâm kinh tế, giáo dục, y tế và đổi mới sáng tạo hàng đầu khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Ảnh: Minh Phạm

Bổ sung quy định về thẩm quyền xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật của chính quyền thành phố Hà Nội theo hướng tăng cường phân cấp, bảo đảm tính chủ động, linh hoạt trong tổ chức thi hành Luật Thủ đô (sửa đổi). Theo đó, văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành Luật Thủ đô (sửa đổi) có thể quy định khác với văn bản quy phạm pháp luật do cơ quan nhà nước ở Trung ương ban hành; HĐND và UBND thành phố được ban hành văn bản để điều chỉnh trình tự, thủ tục, thẩm quyền đã được quy định tại văn bản của cơ quan cấp trên nhằm thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền địa phương, bảo đảm yêu cầu cải cách hành chính, đơn giản hóa thủ tục, thúc đẩy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, không làm phát sinh thêm thành phần hồ sơ, điều kiện, yêu cầu hoặc kéo dài thời gian giải quyết thủ tục hành chính…

Quy định về thí điểm cơ chế, chính sách nhằm xác lập khuôn khổ pháp lý cho việc thử nghiệm các mô hình, giải pháp quản lý và phát triển mới nhằm phục vụ xây dựng, phát triển Thủ đô. Việc quyết định thí điểm cơ chế, chính sách mới, khác với luật, nghị quyết của Quốc hội hoặc đối với những vấn đề chưa được pháp luật quy định được áp dụng tại thành phố…

Dự thảo Luật bổ sung quy định về công dân ưu tú Thủ đô và giao HĐND thành phố có thẩm quyền quy định về điều kiện, thủ tục tặng, thu hồi danh hiệu này (tại Luật Thủ đô số 39/2024/QH15 đang quy định về danh hiệu Công dân danh dự Thủ đô).

Đặc biệt, kế thừa quy định tại Nghị quyết số 258/2025/QH15, dự thảo Luật bổ sung trường hợp thu hồi đất để thực hiện các dự án đầu tư công theo quy định của pháp luật về đầu tư công, dự án đầu tư theo quy định của pháp luật về đầu tư theo phương thức đối tác công tư sử dụng vốn ngân sách địa phương, nguồn vốn hợp pháp khác của địa phương, dự án đầu tư theo quy định của pháp luật về đầu tư cần triển khai ngay theo chỉ đạo của Bộ Chính trị, Ban Bí thư Trung ương Đảng, Đảng ủy Chính phủ, Ban Chấp hành Đảng bộ thành phố Hà Nội; thu hồi đất vùng phụ cận đường bộ, đường sắt đô thị đồng thời với việc thu hồi đất để đầu tư xây dựng mới trục đường bộ, đường sắt đô thị hoặc mở rộng trục đường bộ hiện có theo quy hoạch.

Quy định về phát triển khu kinh tế tự do, khu thương mại tự do và loại hình kinh tế mới, nhằm tạo động lực tăng trưởng mới, phát triển các mô hình kinh tế mới, nâng cao sức cạnh tranh của Thủ đô; dự thảo Luật giao HĐND thành phố quy định cơ chế, chính sách về tổ chức, hoạt động của khu kinh tế, khu thương mại tự do; quy định phạm vi, điều kiện, ngành nghề, lĩnh vực hoạt động, biện pháp quản lý, bảo đảm an ninh trật tự và các vấn đề phát sinh khác đối với các mô hình kinh tế mới.

Dự thảo Luật bổ sung quy định về trách nhiệm giải trình của chính quyền thành phố. Quy định này nhằm thiết lập cơ chế bảo đảm về yêu cầu giải trình và kiểm soát quyền lực đối với chính quyền thành phố Hà Nội trong quá trình thực hiện các cơ chế, chính sách đặc thù và thẩm quyền được giao theo Luật Thủ đô; bảo đảm phòng tránh lạm quyền; kịp thời ngăn chặn các quyết định, các quy định không phù hợp với nguyên tắc đã đặt ra, bảo đảm lợi ích chung; đồng thời, tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho chính quyền thành phố khi quyết định các nội dung phát triển của Thủ đô trên cơ sở thẩm quyền được giao.

Dự thảo Luật cũng bổ sung quy định về cơ chế xử lý vi phạm, loại trừ, miễn trách nhiệm pháp lý quy định việc xử lý nghiêm các hành vi tham nhũng, trục lợi, nhũng nhiễu của cán bộ, công chức trong quá trình tổ chức thi hành Luật. Đồng thời, xác lập cơ chế loại trừ, miễn trách nhiệm pháp lý đối với người đứng đầu, công chức, viên chức và cá nhân tham gia xây dựng, ban hành, thi hành Luật và các văn bản liên quan, trong trường hợp đã tuân thủ đầy đủ quy trình, quy định, thực hiện đúng thẩm quyền, không vụ lợi nhưng vẫn phát sinh thiệt hại trong quá trình thực hiện nhiệm vụ. (Còn nữa)

Bài viết: Đỗ Hoa
Thiết kế: Ngọc Minh