Sửa Luật Bình đẳng giới: Cần tập trung gỡ điểm nghẽn thiếu dữ liệu phân tách theo giới

Phụ nữ hiện đại đối mặt với áp lực kép giữa phát triển sự nghiệp và trách nhiệm gia đình. Ảnh: Shutterstock

Áp lực trách nhiệm chăm sóc không lương

PGS.TS Đặng Thị Thanh Lê, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Hóa học và Ứng dụng, Trường Đại học Thủy lợi, chia sẻ rằng làm nghiên cứu khoa học vốn đã vất vả, nhưng phụ nữ làm nghiên cứu còn vất vả hơn gấp nhiều lần. Thách thức lớn nhất đối với chị là làm sao vừa hoàn thành trọn vẹn vai trò làm mẹ, làm vợ, vừa theo đuổi niềm đam mê nghiên cứu, bởi khi phải đảm nhận quá nhiều trách nhiệm gia đình, phụ nữ khó có thể dành trọn vẹn thời gian và tâm trí cho công việc như mong muốn.

Không riêng lĩnh vực học thuật, ở khu vực sản xuất nông nghiệp và kinh tế tập thể, cuộc giằng co giữa trách nhiệm gia đình và yêu cầu quản lý cũng diễn ra tương tự đối với các nữ lãnh đạo cấp cơ sở. Chị Bùi Thị Mơ, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp hữu cơ Mơ Đức, chia sẻ: Để xây dựng được quy trình sản xuất sạch và đưa sản phẩm vươn ra thị trường, người phụ nữ vừa phải trực tiếp lăn lộn điều hành công việc, vừa thu xếp chu toàn gánh nặng chăm sóc gia đình. 

Những trải nghiệm từ cả giới nghiên cứu lẫn các nhà quản lý mô hình kinh tế tại cơ sở cho thấy trách nhiệm chăm sóc không lương đang tạo ra những rào cản vô hình đối với con đường phát triển sự nghiệp của phụ nữ.

Chị Bùi Thị Mơ, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp hữu cơ Mơ Đức (bìa phải), trực tiếp hướng dẫn các thành viên kỹ thuật chăm sóc ốc nhồi hữu cơ.

Theo dữ liệu theo dõi của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) và Cục Thống kê, tỷ lệ phụ nữ đảm nhiệm các vị trí quản lý tại Việt Nam đạt khoảng 27% - 28,5%, và có tới 22% - 23% doanh nghiệp tư nhân có người đứng đầu cấp cao nhất (CEO/Chủ tịch HĐQT) là nữ giới.

Những con số này khẳng định tỷ lệ nữ giới tham gia vào lĩnh vực quản lý tại Việt Nam không phải là thấp. Tuy nhiên, thách thức lại bộc lộ rõ khi xét đến các vị trí đầu tàu, lãnh đạo cấp cao hoặc tại một số ngành nghề đặc thù. Đơn cử, theo các báo cáo đánh giá về bình đẳng giới trong ngành Giáo dục của Bộ Giáo dục và Đào tạo, tại các cơ sở giáo dục đại học trên cả nước, tỷ lệ phụ nữ tham gia ban giám hiệu (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng) đạt khoảng 15%, trong đó vị trí người đứng đầu (Hiệu trưởng) là nữ chỉ chiếm xấp xỉ 8%.

Ở lĩnh vực nghiên cứu đỉnh cao, dữ liệu từ Hội đồng Giáo sư Nhà nước giai đoạn 2021 - 2024 ghi nhận phụ nữ chiếm gần 25% tổng số nhà khoa học đạt chuẩn Giáo sư và Phó Giáo sư, nhưng riêng ở chức danh Giáo sư, tỷ lệ nữ giới chỉ dừng lại ở mức 11,8%. 

Nói về sự chênh lệch này, ông Nguyễn Văn An, Chuyên gia độc lập về Giới và Phát triển, nhận định: Số liệu tham gia ban đầu cho thấy phụ nữ Việt Nam rất tích cực bước vào thị trường lao động và đời sống học thuật. Tuy nhiên, khi phân tích theo chiều dọc sự nghiệp, sự hiện diện của nữ giới có xu hướng thưa vắng dần ở các nấc thang cao hơn. Điều này đặt ra yêu cầu cần nhìn nhận rõ nét hơn về quỹ thời gian, trách nhiệm chăm sóc không lương cũng như các tiêu chí đánh giá để có giải pháp đồng hành phù hợp.

Ông Nguyễn Văn An, Chuyên gia độc lập về Giới và Phát triển

Đồng tình với góc nhìn này, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, Đoàn ĐBQH thành phố Hải Phòng, nhấn mạnh rằng gánh nặng công việc nội trợ không được trả công chính là nguyên nhân cấu trúc làm gia tăng khoảng cách giới. Đại biểu cho rằng bình đẳng giới không chỉ dừng ở việc đo lường tỷ lệ tham gia bề nổi, mà phải phản ánh được chất lượng tiếp cận và mức độ thụ hưởng thực chất thông qua cơ chế phân công trách nhiệm rõ ràng của từng bộ, ngành, địa phương.

Gỡ điểm nghẽn bằng cơ chế đánh giá linh hoạt

Theo các nghiên cứu về giới và thị trường lao động của ILO và Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới, sự giảm dần tỷ lệ nữ giới ở các vị trí quản lý xuất phát từ 3 nhóm nguyên nhân cấu trúc, cụ thể:

Thứ nhất là sự gián đoạn nhịp tích lũy sự nghiệp trong giai đoạn từ 30 đến 40 tuổi- thời điểm quan trọng để phát triển chuyên môn và kinh nghiệm quản lý, nhưng cũng là lúc phụ nữ gánh vác nhiều trách nhiệm sinh nở và chăm sóc gia đình. Giai đoạn này vô tình tạo ra những quãng đứt gãy.

Thứ hai là phụ nữ thường đảm nhận nhiều hơn các nhiệm vụ vận hành, hậu cần vốn tốn thời gian nhưng khó định lượng thành chỉ số thành tích nổi bật. 

Thứ ba là sự thiếu hụt dữ liệu thống kê phân tách theo giới ở từng bậc thăng tiến, khiến các tổ chức thiếu cơ sở nhận diện chính xác các điểm đứt gãy để đưa ra giải pháp hỗ trợ kịp thời.

Phân tích thêm về hạ tầng dữ liệu trong quản lý nhà nước, đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà, Đoàn ĐBQH thành phố chỉ rõ: "Dữ liệu chính là "mạch máu" của quản lý; khi thiếu cơ sở dữ liệu phân tách theo giới đầy đủ và được cập nhật theo thời gian thực, việc đánh giá tác động chính sách sẽ thiếu căn cứ, dẫn đến nguy cơ phân bổ nguồn lực chưa trúng đối tượng".

Sự thiếu hụt dữ liệu thống kê phân tách theo giới ở từng bậc thăng tiến, sẽ thiếu cơ sở nhận diện chính xác các điểm đứt gãy để đưa ra giải pháp hỗ trợ kịp thời

Đánh giá về tầm quan trọng của việc hoàn thiện thể chế trong lần sửa đổi Luật Bình đẳng giới này, chuyên gia Nguyễn Văn An cho rằng dự thảo Luật cần luật hóa cơ chế đánh giá linh hoạt trong công tác quy hoạch và bổ nhiệm cán bộ. Trong đó bắt buộc tính đến hệ số quy đổi hoặc loại trừ thời gian nghỉ thai sản khi xét duyệt thâm niên công tác và thành tích khoa học. 

Song song đó, các quy định về minh bạch dữ liệu giới tại doanh nghiệp và cơ quan nhà nước cần được siết chặt, kết hợp với chính sách ưu đãi tài chính để thúc đẩy hạ tầng dịch vụ chăm sóc trẻ em, người cao tuổi tại các khu công nghiệp, đô thị lớn.