Sửa Luật Sở hữu trí tuệ: Bảo vệ sáng tạo, khơi thông giá trị tài sản trí tuệ

Đại biểu Nguyễn Lân Hiếu – Đoàn ĐBQH TP Hà Nội. Ảnh: Media Quốc hội.

Sáng 3/11, tiếp tục chương trình kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ. Bên cạnh việc đơn giản hóa thủ tục, các đại biểu đặt ra yêu cầu bảo đảm an toàn cho giao dịch tài sản trí tuệ, nâng chất lượng giám định và hoàn thiện quy định trước sự phát triển nhanh của công nghệ.

Bảo vệ bản quyền trước những cách thức vi phạm mới

Đại biểu Nguyễn Trung Kiên - Đoàn ĐBQH Đồng Nai nêu thực tế vi phạm bản quyền trên môi trường số còn phức tạp. Website lậu, dịch vụ truyền hình trực tuyến trái phép và việc khai thác tác phẩm âm nhạc, văn học không được phép gây thiệt hại cho chủ thể quyền. Dù nhiều vụ án đã được khởi tố, nội dung vừa bị gỡ ở nền tảng này lại xuất hiện ở nền tảng khác; website bị chặn tiếp tục hoạt động bằng tên miền mới.

Đại biểu đề nghị cụ thể hóa trách nhiệm của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian, chủ quản nền tảng số: tiếp nhận, xác minh, xử lý thông báo vi phạm; gỡ bỏ hoặc chặn truy cập kịp thời; bảo vệ và cung cấp chứng cứ điện tử khi cơ quan chức năng yêu cầu.

Với sản phẩm có sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI), ông đề nghị xác định rõ AI không phải chủ thể quyền sở hữu trí tuệ. Sản phẩm được bảo hộ theo phạm vi, mức độ đóng góp sáng tạo của con người; chủ thể nền tảng phải tuân thủ pháp luật, thực hiện dẫn nguồn đối với tài liệu được sử dụng.

Đại biểu đồng thời kiến nghị hoàn thiện cơ chế định giá, góp vốn, sử dụng quyền sở hữu trí tuệ làm tài sản bảo đảm và chuyển giao kết quả nghiên cứu. Cần phát triển thị trường giao dịch, dữ liệu phục vụ định giá, dịch vụ hỗ trợ thương mại hóa; khuyến khích doanh nghiệp, viện, trường đưa sáng chế vào sản xuất, bảo đảm phân chia lợi ích hợp lý giữa bên đầu tư, đơn vị chủ trì và người sáng tạo.

Làm rõ quyền với dữ liệu y tế, mở đường thương mại hóa sáng chế

Từ thực tiễn y tế, đại biểu Nguyễn Lân Hiếu – Đoàn ĐBQH TP Hà Nội cho biết AI hỗ trợ bác sĩ đọc phim CT, MRI, kê đơn và phát hiện sai sót. Công nghệ này cũng đặt ra yêu cầu xác định quyền đối với kết quả chẩn đoán, hình ảnh được tái tạo và dữ liệu dùng để huấn luyện hệ thống.

Đại biểu đề nghị giữ nguyên tắc tác giả là con người. Với sản phẩm có AI hỗ trợ, quyền tác giả, đồng tác giả phải thuộc về bác sĩ, nhóm nghiên cứu có đóng góp sáng tạo và chịu trách nhiệm lâm sàng; sản phẩm không có sự can thiệp sáng tạo của con người không được bảo hộ quyền tác giả.

Dẫn nguồn dữ liệu y khoa lớn tại Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, ông đề nghị bảo vệ quyền của cơ sở y tế đối với dữ liệu đã ẩn danh hóa, quy định nghĩa vụ xin phép khi sử dụng để huấn luyện AI thương mại.

Về sáng chế dược phẩm, đại biểu lưu ý việc thay đổi dạng muối, dạng bào chế hoặc liều dùng để xin bằng mới có thể kéo dài độc quyền. Ông đề nghị làm rõ tiêu chí sáng tạo, không coi thay đổi về dạng tồn tại hay công dụng mới của chất đã biết là có trình độ sáng tạo nếu không tăng đáng kể hiệu quả điều trị.

Đồng thời, cần cho phép nghiên cứu, thử nghiệm, nộp hồ sơ đăng ký lưu hành thuốc generic trong thời gian bằng sáng chế gốc còn hiệu lực, giúp thuốc sớm đến thị trường sau khi hết thời hạn bảo hộ.

Ủng hộ giảm thủ tục, ông đề nghị vẫn giữ thẩm định chuyên sâu bắt buộc đối với sáng chế dược phẩm, sinh học và xây dựng đội ngũ giám định viên y dược.

Đối với tài sản trí tuệ trong bệnh viện, trường đại học, đại biểu kiến nghị làm rõ tác giả, chủ sở hữu và cơ chế chia sẻ lợi ích. Theo đề xuất của ông, khi sử dụng ngân sách Nhà nước, bác sĩ, giảng viên là tác giả, bệnh viện hoặc trường là chủ sở hữu; lợi nhuận chia cho tác giả tối thiểu 40–50%. Bệnh viện cần được sử dụng bằng sáng chế, nhãn hiệu để góp vốn, thế chấp vay vốn, tạo thêm nguồn lực tự chủ.

Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn – Đoàn ĐBQH TP Hải Phòng. Ảnh: Media Quốc hội.

Không để bên mua gánh rủi ro trong thời gian chờ chuyển quyền

Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn – Đoàn ĐBQH TP Hải Phòng tán thành bỏ thủ tục đăng ký riêng hợp đồng chuyển nhượng, thay bằng ghi nhận thay đổi chủ sở hữu trên văn bằng bảo hộ. Tuy nhiên, ông lưu ý hợp đồng có hiệu lực và quyền sở hữu được chuyển giao là hai thời điểm khác nhau.

Nếu đã thanh toán nhưng chưa được ghi nhận chuyển quyền, bên nhận có thể chịu rủi ro khi bên chuyển nhượng phá sản, mất khả năng thanh toán hoặc tiếp tục giao dịch với người khác. Đây là vấn đề liên quan trực tiếp đến an toàn giao dịch, góp vốn, thế chấp và chuyển giao công nghệ.

Đại biểu đề nghị cập nhật kịp thời hồ sơ chuyển nhượng vào cơ sở dữ liệu; xác định thứ tự ưu tiên theo hồ sơ hợp lệ, hiệu lực đối với người thứ ba và thời hạn xử lý. Các nguyên tắc cần thống nhất với chuyển nhượng quyền đối với giống cây trồng.

Về giám định, ông đề nghị luật xác lập yêu cầu độc lập, phòng ngừa xung đột lợi ích; bảo đảm dữ liệu điện tử xác thực, toàn vẹn, có thể truy xuất, kiểm chứng; quy định rõ trách nhiệm hậu kiểm.

Bồi thường khi kết luận sai cần căn cứ nguyên tắc lỗi, tránh chỉ đặt trách nhiệm khi cố ý. Việc xác định giá trị quyền và thiệt hại cũng phải thống nhất với pháp luật về giá, thẩm định giá, tránh hình thành cơ chế định giá song song thiếu chuẩn mực chung.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân. Ảnh: Media Quốc hội.

Tiếp thu, giải trình ý kiến đại biểu Quốc hội, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho biết dự án luật tập trung vào 2 nội dung: Cắt giảm điều kiện kinh doanh, đơn giản hóa thủ tục hành chính; chuyển chức năng quản lý nhà nước về quyền đối với giống cây trồng từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường sang Bộ Khoa học và Công nghệ.

Đối với đề nghị mở rộng phạm vi sửa đổi liên quan đến AI, chuyển giao công nghệ và thương mại hóa kết quả nghiên cứu, Bộ trưởng cho biết Bộ sẽ tiếp tục nghiên cứu, rà soát, đánh giá tác động trước khi trình Chính phủ xem xét sửa đổi, bổ sung trong các luật sau này. Việc chuyển giao chức năng quản lý giống cây trồng đã được hai bộ phối hợp thiết kế và sẽ tiếp tục được hoàn thiện trên cơ sở ý kiến đại biểu.

Về tính đồng bộ pháp luật và tương thích với Công ước quốc tế về bảo hộ giống cây trồng mới (Công ước UPOV), Bộ trưởng cho biết sẽ làm rõ phạm vi quản lý của hai bộ đối với quy định cấp đồng thời trong văn bản bảo hộ. Kết quả khảo nghiệm kỹ thuật giống cây trồng có thể sử dụng cho cả bảo hộ và lưu hành để hạn chế trùng lặp, giảm chi phí, nhưng không đồng nhất với điều kiện bảo hộ và điều kiện lưu hành. Các ý kiến về tương thích với Công ước UPOV sẽ tiếp tục được nghiên cứu, tiếp thu.

Đối với chuyển nhượng quyền sở hữu công nghiệp và quyền đối với giống cây trồng, Bộ trưởng khẳng định đây là giao dịch dân sự, chịu sự điều chỉnh của Luật Dân sự và Luật Sở hữu trí tuệ. Cơ quan soạn thảo sẽ chỉnh lý theo hướng thống nhất quy định về hai loại quyền; các nội dung chi tiết về thời hạn, tiếp cận thông tin sẽ được quy định tại văn bản hướng dẫn thi hành.

Về chất lượng giám định sau khi bãi bỏ điều kiện kinh doanh, hoạt động này sẽ được quản lý bằng cơ chế hậu kiểm, thông qua nghĩa vụ cung cấp thông tin và cơ chế tự chịu trách nhiệm; trình tự, thủ tục xử lý xung đột lợi ích và bồi thường thiệt hại sẽ được quy định chi tiết tại các nghị định.

Đối với điều khoản chuyển tiếp, cơ quan soạn thảo sẽ rà soát, chỉnh lý theo hướng rõ ràng, minh bạch, không tạo khoảng trống pháp lý, không làm gián đoạn quyền của tổ chức, cá nhân. Hồ sơ đã nộp và thủ tục đang xử lý sẽ được tiếp nhận, giải quyết liên tục, không phát sinh thêm thủ tục cho người dân, doanh nghiệp.