Sửa Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản: Bảo đảm quyền lợi của chủ sở hữu

Hội đồng thẩm định Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi) họp ngày 24/6. Ảnh: MOJ.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, các biến động toàn cầu như thiên tai, dịch bệnh, khủng hoảng kinh tế, xung đột khu vực và các thách thức an ninh phi truyền thống đã làm gia tăng nhu cầu huy động nguồn lực xã hội trong những tình huống đặc biệt.

Điều này đặt ra yêu cầu các quốc gia cần xây dựng cơ chế pháp lý rõ ràng, linh hoạt để Nhà nước có thể kịp thời huy động tài sản phục vụ lợi ích công cộng mà vẫn đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của chủ sở hữu.

VẪN CÒN MỘT SỐ BẤT CẬP VỀ THỦ TỤC, ĐỊNH GIÁ TÀI SẢN

Tại Việt Nam, Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản có hiệu lực từ năm 2009. Qua tổng kết của 33/34 địa phương, 19/22 Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ, từ năm 2008 đến nay không phát sinh việc trưng mua tài sản.

Trong khi đó, đợt dịch Covid-19 có 7 địa phương phát sinh việc trưng dụng tài sản để phục vụ điều trị cho bệnh nhân. Tổng số đã ban hành 124 quyết định trưng dụng là 131 tài sản gồm trụ sở làm việc, trường học, khách sạn, nhà máy, kho vật tư nông nghiệp, lò đốt rác, máy móc thiết bị y tế, xe cứu thương… Ngoài ra, Lạng Sơn là địa phương phát sinh việc trưng dụng tài sản là đất xây dựng khách sạn để thực hiện nhiệm vụ diễn tập phòng thủ dân sự.

Thực tế quá trình triển khai luật 17 năm qua bộc lộ một số bất cập về thủ tục, định giá… Theo Bộ Tài chính, thủ tục trưng mua, trưng dụng tài sản chưa đáp ứng yêu cầu xử lý các tình huống khẩn cấp. Thực tiễn thời gian qua cho thấy các tình huống thiên tai, dịch bệnh hoặc yêu cầu bảo đảm quốc phòng, an ninh có thể phát sinh đột xuất và đòi hỏi việc huy động tài sản trong thời gian rất ngắn.

Trong khi đó, một số quy định về trình tự, thủ tục trưng mua, trưng dụng “nặng” tính hành chính, chưa đủ linh hoạt để đáp ứng yêu cầu xử lý nhanh trong các tình huống cấp bách. Còn thiếu các quy định chi tiết, hướng dẫn cụ thể trong quá trình thực hiện đối với các trường hợp thủ tục, danh mục tài sản…

Cơ chế định giá cũng ảnh hưởng đến hiệu quả thực thi chính sách. Quy định pháp luật hiện hành chưa thiết lập đầy đủ cơ chế định giá nhanh, kịp thời trong các tình huống khẩn cấp. Việc xác định giá trị tài sản để trưng mua hoặc bồi thường khi trưng dụng theo giá thị trường gặp nhiều khó khăn.

Nguyên nhân là do biến động giá thị trường hoặc một số loại tài sản có tính chuyên dùng hoặc tài sản công nghệ cao không được bán phổ biến trên thị trường để làm căn cứ xác định.

Những vấn đề khác như mức bồi thường, thời hạn hoàn trả tài sản, trách nhiệm bồi thường thiệt hại phát sinh hoặc cơ chế giải quyết khiếu nại, tranh chấp cũng cần được tiếp tục hoàn thiện theo hướng minh bạch, công khai; tăng cường bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân có tài sản.

Cùng với đó, thực tiễn phát triển của nền kinh tế thị trường và kinh tế số làm xuất hiện nhiều loại tài sản mới như hệ thống kết cấu hạ tầng, hạ tầng công nghệ, hạ tầng số hoặc các tài sản có giá trị vô hình. Đây cũng là yêu cầu mới đòi hỏi việc mở rộng phạm vi tài sản trưng mua, trưng dụng…

Do đó, việc xây dựng luật là cần thiết nhằm hoàn thiện quy định cụ thể về nguyên tắc, điều kiện, loại tài sản, cơ chế trưng mua, trưng dụng… nhằm bao quát các trường hợp trong thực tiễn. Đồng thời, tăng cường phân cấp, phân quyền; bảo hộ quyền, lợi ích hợp pháp của các tổ chức, hộ gia đình, cá nhân đối với tài sản thuộc quyền sở hữu, quyền sử dụng hợp pháp.

NHỮNG ĐỊNH HƯỚNG LỚN BỔ SUNG, SỬA ĐỔI LUẬT

Tại dự thảo mới nhất, Bộ Tài chính đề xuất giữ nguyên 2 điều, bổ sung 24 điều, lược bỏ 13 điều của Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản năm 2008.

Về định hướng các nội dung sửa đổi, dự thảo tập trung theo hướng đồng bộ, thống nhất với Luật Đất đai. Theo đó, toàn bộ nội dung liên quan đến đất đai (bao gồm cả việc trưng dụng đất, khu vực biển đã giao để thực hiện hoạt động lấn biển) được thực hiện theo pháp luật về đất đai.

Về đối tượng loại trừ thực hiện trưng mua tài sản, dự thảo luật sửa đổi theo hướng không áp dụng trưng mua đối với tài sản thuộc dự trữ quốc gia, tài sản công. Lý do là bởi các tài sản này thuộc quyền sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu.

Về điều kiện trưng mua, trưng dụng, nhằm đồng bộ hệ thống pháp luật, Bộ Tài chính đề xuất nguyên tắc trưng mua, trưng dụng tài sản chỉ thực hiện trong trường hợp thật cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh hoặc vì lợi ích quốc gia, tình trạng khẩn cấp, phòng chống thiên tai theo luật định.

Đối với loại tài sản, chỉ quy định trưng mua đối với loại tài sản thực sự cần thiết phải chuyển quyền sở hữu cho Nhà nước như thuốc, vắc xin, vật tư y tế, lương thực, thực phẩm, vật tư, công cụ, dụng cụ, xăng dầu, khi đốt, hoát chất…

Đồng thời, mở rộng các loại tài sản được trưng dụng như vật nuôi, khu vực biển đã giao cho tổ chức, cá nhân (trừ khu vực biển đã giao để thực hiện hoạt động lấn biển); công trình kết cấu hạ tầng; cơ sở hạ tầng viễn thông, cơ sở hạ tầng thông tin, hạ tầng số, tài sản và công trình kết cấu hạ tầng khác.

CẦN HƯỚNG DẪN CỤ THỂ VỀ BỒI HOÀN, BỒI THƯỜNG

Đặc biệt, theo dự thảo tờ trình, việc xác định giá được sửa đổi theo nguyên tắc giá trưng mua phù hợp với giá trị thị trường của tài sản và cho phép áp dụng các phương pháp xác định giá phù hợp với đặc điểm của tài sản, mức độ sẵn có của thông tin tại thời điểm trưng mua.

Dự thảo cũng hoàn thiện quy định về bồi thường khi trưng dụng tài sản để làm rõ thời gian, kinh phí, trách nhiệm bồi thường.

Bên cạnh đó, Bộ Tài chính dự kiến bổ sung 5 nguyên tắc trưng mua, trưng dụng tài sản để bảo đảm quyền, nghĩa vụ của các tổ chức, cá nhân có liên quan như việc quản lý, sử dụng tài sản phải "đúng mục đích, tiết kiệm và có hiệu quả"…

Đồng thời, thực hiện xem xét miễn, giảm trách nhiệm cho người ra quyết định và người trực tiếp tổ chức thực hiện trưng mua, trưng dụng khi đã thực hiện đúng thẩm quyền, trình tự, thủ tục, không có động cơ vụ lợi…

Dự thảo luật cũng bổ sung quy định về công khai và trách nhiệm giải trình, giám sát, phản biện xã hội để bảo đảm tính công khai, minh bạch, kiểm soát quyền lực khi đẩy mạnh phân cấp, phân quyền trong trưng mua, trưng dụng tài sản.

Đối với trường hợp cơ quan của người ra quyết định trưng mua, trưng dụng chậm thanh toán tiền trưng mua, tiền bồi thường thiệt hại do trưng dụng tài sản gây ra cho người có tài sản thì phải bồi thường khoản tiền bằng mức tiền chậm nộp theo quy định của Luật Quản lý thuế. Quy định này nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người có tài sản.

Tại cuộc thẩm định dự án luật vào chiều ngày 17/8/2026, đại diện Bộ Y tế đã đưa ra dẫn chứng thực tiễn về việc đưa các máy móc, thiết bị y tế để phòng chống dịch Covid-19 tại Thành phố Hồ Chí Minh và đề nghị cơ quan soạn thảo làm rõ tài sản trưng dụng là “máy móc, thiết bị” tại khoản 6, điều 22 dự thảo luật.

Theo đại diện Bộ Y tế, cần làm rõ nội hàm thuật ngữ trên có bao gồm máy móc, thiết bị y tế không vì còn liên quan đến các quy định tại điều 27,28 về chi phí bồi hoàn, chi trả trong trường hợp mất, hỏng… Đồng thời, cần có hướng dẫn cụ thể khi tài sản trưng dụng không bị hỏng, không bị mất thì tính khấu hao ra sao vì các máy móc, thiết bị y tế thường có giá trị rất lớn nhưng cũng sẽ bị khấu hao trong thời gian sử dụng.

Một số ý kiến khác cho rằng đối với hệ thống công trình, thiết bị khai thác đồng bộ, việc trưng dụng phải xem xét trên phạm vi hệ thống, tránh trưng dụng tài sản riêng lẻ…