Tái cấu trúc các chương trình KHCN quốc gia, chặn nghiên cứu dàn trải, ít ứng dụng

Nghiên cứu khoa học còn dàn trải, thiếu tính ứng dụng

Sáng ngày 23/10, phát biểu kết luận Hội nghị toàn quốc thúc đẩy liên kết viện nghiên cứu, trường đại học với cộng đồng doanh nghiệp trong nghiên cứu, phát triển KH&CN, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng cho biết, trong báo cáo 9 tháng đầu năm về xuất khẩu, các sản phẩm công nghệ cao chủ yếu đến từ các doanh nghiệp nước ngoài (FDI). Khối doanh nghiệp trong nước xuất khẩu được khoảng 84 tỷ USD nhưng chủ yếu là nông, lâm, hải sản và gia công, tỷ lệ sản phẩm công nghệ cao do doanh nghiệp trong nước làm ra còn rất thấp

"Người Việt Nam chúng ta rất cần cù, thông minh, sáng tạo, làm cái gì cũng được, tại sao chúng ta lại không liên kết được để tạo ra sức mạnh?", Phó Thủ tướng đặt câu hỏi.

Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng đề nghị mỗi cơ quan nhà nước, bộ, ngành, địa phương, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp phải tự nhận thức được trách nhiệm của mình. Phải quyết tâm làm, tạo ra chuyển biến thực chất, chuyển biến về mặt tri thức thành kết quả có thể đo đếm được để phục vụ công cuộc phát triển đất nước.

Phó Thủ tướng nhận định, trước đây có thể còn thiếu, còn vướng, nhưng đến nay, những chính sách đột phá nhất cho khoa học công nghệ gần như chúng ta đã ban hành và áp dụng, triển khai rất mạnh mẽ. Cơ chế đã mở nhưng cái vướng chính là chúng ta không triển khai thực hiện hoặc nhiều người không dám làm.

Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng chỉ đạo tháo gỡ các điểm nghẽn để phát triển đột phá khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo trong thời gian tới. Ảnh: PV

Thực tế thời gian qua đã xuất hiện nhiều mô hình phối hợp rất hiệu quả giữa Viện - Trường - Doanh nghiệp (như Trường Đại học Công nghệ - ĐHQG Hà Nội phối hợp xây dựng hệ thống thiết bị máy điện, Viện Công nghiệp Giấy, hay mô hình giống lúa ở Sóc Trăng...). Các mô hình này đã chứng minh sự liên kết giữa ba nhà tạo ra giá trị thực chất và rất thành công.

Tuy nhiên, các mô hình tốt này quy mô còn nhỏ, số lượng còn ít, chưa đồng đều giữa các địa phương. Doanh nghiệp chưa thực sự trở thành chủ thể trung tâm của hoạt động đổi mới sáng tạo. Chúng ta vẫn còn tâm lý ngại rủi ro, chưa thực sự quyết liệt. Hoạt động của sàn giao dịch khoa học công nghệ và các tổ chức trung gian phát triển rất chậm.

Nhận diện các điểm nghẽn và nguyên nhân, Phó Thủ tướng chỉ rõ các nguyên nhân cốt lõi: Nhiệm vụ nghiên cứu dàn trải, thiếu tính ứng dụng: Giai đoạn 2021-2025 có 42 chương trình với khoảng 4.800 nhiệm vụ, tiêu tốn 17.000 tỷ đồng, nhưng số kết quả ra được thị trường và thương mại hóa rất ít; Nguyên nhân là do các đề tài chưa xuất phát từ bài toán thực tiễn và nhu cầu thực sự của doanh nghiệp.

Chính sách đã có nhưng chưa phát huy đầy đủ. Nhiều doanh nghiệp, nhà khoa học, chuyên gia không tiếp cận được ưu đãi do không có hướng dẫn cụ thể hoặc thủ tục quá phức tạp. Chính sách còn phân tán, thiếu tính liên kết, thiếu sự kết nối đồng bộ giữa các cơ quan, bộ, ngành khiến doanh nghiệp khó tiếp cận thị trường. Dù đã giao quyền tự chủ, nhưng việc khai thác, thương mại hóa chưa quyết liệt.

Phó Thủ tướng nêu vấn đề, có tình trạng nghiên cứu xong thì mang ra ngoài thành lập doanh nghiệp riêng, hoặc viện/trường không dám định giá tài sản khoa học công nghệ để hợp tác. Các hoạt động kết nối công nghệ còn mang tính trình diễn, "sản phẩm làm ra cất trong tủ kính cho lãnh đạo xem" chứ chưa hỗ trợ thực chất để đưa ra thị trường. Hệ thống các phòng thí nghiệm dùng chung được đầu tư từ 15-20 năm trước nay đã xuống cấp, chưa đáp ứng được nhu cầu thử nghiệm của doanh nghiệp...

Xây dựng bản đồ hệ thống cơ sở nghiên cứu KHCN quốc gia

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho biết, hiện nay doanh nghiệp được Nhà nước đặt hàng các nhiệm vụ nghiên cứu không phải có vốn đối ứng nữa mà có thể được hỗ trợ 100% chi phí. Tức là doanh nghiệp nhận nhiệm vụ đặt hàng (từ Bộ KH&CN hoặc bộ ngành khác) có thể được hỗ trợ hoàn toàn kinh phí. Hình thức khác là có thể được hỗ trợ 70% lãi suất theo hợp đồng, riêng với công nghệ chiến lược là hỗ trợ đến 100%.

Với vấn đề thử nghiệm công nghệ, sản phẩm, Nghị định 260 quy định rõ đối với công nghệ chiến lược là hỗ trợ 100%, còn đối với công nghệ cao là 70% cho lần thử nghiệm đầu tiên. Trung tâm công nghệ cao, công nghệ chiến lược được Bộ Khoa học và Công nghệ công nhận được miễn tiền thuê đất toàn bộ 100%. Doanh nghiệp khởi nghiệp (startup), nếu đủ điều kiện và được thẩm định sẽ được miễn phí trong 3 năm, giảm 50% năm tiếp theo khi sử dụng các cơ sở nghiên cứu để thử nghiệm (các phòng thí nghiệm do Nhà nước đầu tư). 

Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhận định, chính sách hỗ trợ, thúc đẩy doanh nghiệp thực hiện nghiên cứu đang phát triển rất mạnh. Hiện nay, nghiên cứu khoa học cần xuất phát chủ yếu từ đặt hàng của Nhà nước và doanh nghiệp, đồng thời phải tạo ra sản phẩm cụ thể. Đây là sự chuyển biến mạnh mẽ, hướng tới kết quả có thể đo đếm, đánh giá được.

Hội nghị toàn quốc thúc đẩy liên kết viện nghiên cứu, trường đại học với cộng đồng doanh nghiệp trong nghiên cứu, phát triển KH&CN được tổ chức trực tuyến đến các điểm cầu. Ảnh: PV

Trong quá trình này, Bộ Khoa học và Công nghệ cùng các bộ, ngành có vai trò rất lớn trong việc xây dựng chính sách, thể chế dẫn dắt và thúc đẩy hợp tác. Không thể chỉ nói doanh nghiệp không có nhu cầu hay trường đại học không làm được, mà cơ quan quản lý nhà nước phải chủ động tạo ra các bài toán thực tiễn để kết nối các bên.

Với vai trò quản lý nhà nước, Bộ Khoa học và Công nghệ phải chủ động thúc đẩy hợp tác, trước hết là cầu thị và nhận trách nhiệm, xây dựng các mô hình kết nối cụ thể.  Thời gian qua, Bộ dành nhiều nguồn lực cho công tác xây dựng thể chế, trong đó có việc xây dựng 5-6 luật, nên một số công việc có thể chưa đáp ứng kỳ vọng. Tuy nhiên, về lâu dài, Bộ Khoa học và Công nghệ cùng các bộ, ngành phải chủ động xây dựng bài toán, sau đó kết nối viện nghiên cứu, trường đại học với doanh nghiệp để giải quyết.

Bộ trưởng Bộ KH&CN Vũ Hải Quân cho rằng việc chuyển từ nghiên cứu xuất phát từ sự quan tâm, đề xuất tự phát của nhà khoa học sang nghiên cứu theo đặt hàng, hướng tới sản phẩm cụ thể cần có thời gian và được triển khai từng bước, từ nhỏ đến lớn, với yêu cầu rõ ràng.

Về các nhiệm vụ và giải pháp trọng tâm thời gian tới, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng chỉ đạo Bộ Khoa học và Công nghệ phải xây dựng Bản đồ hệ thống cơ sở nghiên cứu khoa học công nghệ quốc gia: Chủ trì đánh giá toàn diện năng lực các cơ sở nghiên cứu, hệ thống hóa và phân loại theo thế mạnh từng ngành, lĩnh vực, vùng miền để tích hợp vào bản đồ và cơ sở dữ liệu chung cho doanh nghiệp tra cứu, kết nối.

Xây dựng định hướng mục tiêu phát triển KHCN cho từng ngành, lĩnh vực theo giai đoạn 1 năm, 3 năm, 5 năm; tổ chức các buổi làm việc chuyên đề (như ứng dụng KHCN trong nông nghiệp, thủy sản...)

Triển khai Đề án tái cấu trúc các chương trình khoa học công nghệ quốc gia giai đoạn đến năm 2030 (Quyết định 191), hướng dẫn các bộ, ngành, địa phương xây dựng nhiệm vụ gắn với năng lực thực tế, tránh trùng lặp và lãng phí.

Chuyển mạnh từ việc giao đề tài đơn lẻ, xét duyệt hội đồng thủ công sang giao khoán gói kinh phí/nhiệm vụ trọn gói cho các đơn vị lớn (như ĐHQG Hà Nội, ĐHQG TP.HCM, Viện Hàn lâm KHCN Việt Nam...) tự chịu trách nhiệm về sản phẩm đầu ra.

Phấn đấu giai đoạn 2026-2027 có ít nhất 30% đến 50% các đề tài nghiên cứu phải xuất phát từ đặt hàng của doanh nghiệp và có sự hợp tác, chia sẻ nguồn lực với doanh nghiệp.

Thiết lập kênh tiếp nhận, giải đáp trực tiếp vướng mắc cho viện, trường, doanh nghiệp.Rà soát các kết quả nghiên cứu tiềm năng đã có để tiếp tục hỗ trợ kinh phí hoàn thiện công nghệ, kiểm định, thử nghiệm và kết nối thị trường. Khẩn trương đầu tư, hoàn thiện hạ tầng các phòng thí nghiệm dùng chung trọng điểm quốc gia, mở cửa cho doanh nghiệp vào sử dụng. Tập trung phát triển Sàn giao dịch khoa học công nghệ quốc gia kết nối các địa phương và quốc tế.

Ban hành Bộ chỉ số đo lường đánh giá hiệu quả hợp tác Viện - Trường - Doanh nghiệp, lấy dữ liệu năm 2026 làm cơ sở công bố.

Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp chặt chẽ với Bộ KHCN thúc đẩy mô hình liên kết "3 nhà" (Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp); phát triển các trung tâm đổi mới sáng tạo, hỗ trợ khởi nghiệp ngay trong các cơ sở giáo dục đại học.