Tái cấu trúc thị trường năng lượng: Lời giải không chỉ từ nguồn cung

Áp lực hệ thống: Không thể chỉ giải bài toán từ phía cung

Những năm gần đây, thị trường năng lượng Việt Nam liên tục đối mặt với nhiều sức ép. Nhu cầu điện tăng cao đặc biệt trong các giai đoạn nắng nóng kéo dài, khiến phụ tải hệ thống thường xuyên tiệm cận ngưỡng cao điểm. Ở lĩnh vực xăng dầu, quy mô tiêu thụ ngày càng lớn trong khi nguồn cung trong nước chưa thể đáp ứng hoàn toàn, buộc phải phụ thuộc một phần đáng kể vào nhập khẩu.

Sản xuất xăng dầu trong nước mới đáp ứng khoảng 70 % nhu cầu (Ảnh minh họa)

Năm 2025, tổng nguồn xăng dầu tối thiểu được Bộ Công Thương phân giao cho các thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu thực hiện là 29,517 triệu m3/tấn xăng dầu các loại, trong đó sản xuất trong nước mới đáp ứng khoảng 70 % nhu cầu. Điều này khiến thị trường trong nước chịu tác động trực tiếp từ biến động giá dầu thế giới cũng như các yếu tố địa chính trị.

Trong bối cảnh đó, các giải pháp điều hành thời gian qua chủ yếu vẫn tập trung vào phía cung: tăng nhập khẩu, nâng dự trữ, điều chỉnh giá linh hoạt. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, cách tiếp cận này mới chỉ giải quyết phần “ngọn”. Khi nhu cầu tiếp tục tăng nhanh, áp lực lên hệ thống vẫn còn hiện hữu, đòi hỏi một cách tiếp cận toàn diện hơn.

Trong khi phía cung luôn được quan tâm sát sao, thì phía cầu - cụ thể là hành vi tiêu dùng của người dân lại chưa được khai thác như một công cụ điều tiết thực sự.

Trên thực tế, nhu cầu xăng dầu không phải là một yếu tố cố định, mà chịu tác động trực tiếp từ hàng chục triệu lựa chọn đi lại diễn ra mỗi ngày của người dân.

Việt Nam hiện vẫn là một trong những quốc gia có mật độ xe máy cao hàng đầu thế giới, với hàng triệu phương tiện lưu hành và hàng nghìn xe mới được bổ sung mỗi ngày. Sự phụ thuộc lớn vào phương tiện cá nhân khiến tổng cầu xăng dầu luôn duy trì ở mức cao và kém linh hoạt.

Khi phần lớn các chuyến đi - kể cả quãng đường ngắn đều sử dụng xe máy, ô tô cá nhân, tổng cầu xăng dầu vì vậy duy trì ở mức cao và biến động theo chu kỳ sinh hoạt đô thị, đặc biệt vào các khung giờ cao điểm.

Ở góc độ điều hành thị trường, các chuyên gia cho rằng, nếu có thể điều chỉnh được chỉ 20-25% nhu cầu di chuyển tại các đô thị lớn thông qua chuyển dịch phương tiện hoặc thay đổi thói quen đi lại, thì áp lực lên nhu cầu xăng dầu trong ngắn hạn có thể được cải thiện đáng kể, đặc biệt trong các thời điểm căng thẳng về nguồn cung.

Hành vi tiêu dùng: Nhân tố định hình thị trường xăng dầu

Nếu phía cầu được xem là một “công cụ điều tiết mềm”, thì nền tảng để công cụ này phát huy hiệu quả chính là văn hóa tiêu dùng năng lượng.

Trong một thời gian dài, xăng dầu tại Việt Nam được nhìn nhận như một loại hàng hóa thiết yếu với chi phí “chấp nhận được”, dẫn đến tâm lý tiêu dùng mang tính thuận tiện. Việc sử dụng phương tiện cá nhân cho hầu hết nhu cầu đi lại, hay thói quen di chuyển dày đặc trong giờ cao điểm, đã trở thành lựa chọn phổ biến.

Tuy nhiên, khi quy mô tiêu thụ ngày càng lớn, những hành vi tưởng chừng nhỏ lẻ này lại đang cộng hưởng thành áp lực đáng kể lên hệ thống. Mỗi chuyến đi không cần thiết, mỗi lựa chọn phương tiện chưa tối ưu… đều góp phần làm gia tăng tổng cầu nhiên liệu.

Ngược lại, khi hành vi tiêu dùng thay đổi - giảm phụ thuộc vào xe cá nhân, tăng sử dụng phương tiện công cộng, tối ưu hóa hành trình - tác động mang lại không chỉ dừng ở mức cá nhân mà còn lan tỏa ra toàn thị trường.

Kinh nghiệm từ nhiều quốc gia cho thấy, khi tiết kiệm năng lượng trở thành một chuẩn mực xã hội, hiệu quả mang lại là rất rõ rệt. Việc sử dụng phương tiện công cộng, hạn chế xe cá nhân hay lựa chọn giải pháp di chuyển tiết kiệm nhiên liệu không còn là lựa chọn cá nhân đơn lẻ, mà trở thành một phần của “ý thức công dân”.

Xe điện: “Cú hích” tái cấu trúc thị trường năng lượng và hành vi tiêu dùng

Trao đổi với PetroTimes, ông Nguyễn Quang Huy, CEO Khoa Tài chính - Ngân hàng, Trường Đại học Nguyễn Trãi cho rằng, nếu các giải pháp tiết kiệm xăng dầu mới dừng ở điều chỉnh hành vi trong ngắn hạn, thì chuyển dịch sang phương tiện sử dụng điện chính là bước ngoặt mang tính cấu trúc, có khả năng tái định hình cả cầu năng lượng và nền tảng vận hành thị trường trong dài hạn.

Ông Nguyễn Quang Huy, CEO Khoa Tài chính - Ngân hàng, Trường Đại học Nguyễn Trãi.

Thực tế tại Việt Nam đã bắt đầu ghi nhận những chuyển biến tích cực khi nhu cầu đối với xe điện, đặc biệt là xe máy điện, gia tăng rõ rệt. Với quy mô phương tiện cá nhân lớn, chỉ cần một tỷ lệ chuyển đổi hợp lý cũng có thể tạo ra tác động đáng kể đến tổng cầu xăng dầu, góp phần giảm áp lực lên nhập khẩu, dự trữ và điều hành giá, đồng thời mở ra xu hướng giảm cầu bền vững.

Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Quang Huy, để tạo ra “cú hích” đủ mạnh, quá trình chuyển dịch này cần được triển khai với tầm nhìn hệ thống và cách tiếp cận đồng bộ, trong đó Nhà nước đóng vai trò kiến tạo và dẫn dắt thị trường.

Trước hết, cần đa dạng hóa nguồn cung phương tiện, khuyến khích nhiều doanh nghiệp tham gia với các dòng xe điện và hybrid phù hợp nhiều phân khúc, qua đó nâng cao khả năng tiếp cận và tạo cạnh tranh về chi phí, chất lượng.

Cùng với đó, hạ tầng cần được quy hoạch đồng bộ, gắn kết giữa giao thông và phát triển đô thị. Mạng lưới trạm sạc phải thuận tiện, an toàn và dễ tiếp cận, giúp xe điện trở thành lựa chọn tự nhiên trong sinh hoạt hàng ngày.

Song song, cần thúc đẩy công nghệ pin theo hướng sạc nhanh, độ bền cao, quãng đường dài, đi kèm cơ chế thu hồi, tái chế để bảo đảm tính bền vững. Hệ sinh thái bảo hành, bảo trì, thay thế linh kiện cũng cần được phát triển rộng khắp, nhằm củng cố niềm tin của người tiêu dùng.

Ở góc độ tài chính, các gói tín dụng xanh ưu đãi được xem là đòn bẩy quan trọng, giúp giảm chi phí chuyển đổi ban đầu, từ đó thúc đẩy quá trình thay đổi hành vi diễn ra nhanh hơn.

Đáng chú ý, ông Nguyễn Quang Huy nhấn mạnh cần đẩy mạnh điện hóa trong khu vực công, từ phương tiện vận tải công cộng đến xe công vụ. Đây không chỉ là giải pháp giảm phát thải, mà còn đóng vai trò dẫn dắt thị trường, tạo hiệu ứng lan tỏa tới khu vực tư nhân và người dân.

Bên cạnh đó, phát triển giao thông công cộng hiện đại cần được đặt ở vị trí trung tâm nhằm cung cấp lựa chọn thay thế hiệu quả cho phương tiện cá nhân. Đồng thời, cơ chế giá năng lượng cần từng bước phản ánh tín hiệu thị trường, qua đó định hướng hành vi tiêu dùng theo hướng tiết kiệm và hiệu quả.

Ở góc độ dài hạn, yếu tố mang tính quyết định vẫn là việc hình thành văn hóa tiêu dùng năng lượng. Khi lựa chọn phương tiện xanh và tối ưu hóa di chuyển trở thành chuẩn mực xã hội, tác động sẽ lan tỏa mạnh mẽ và bền vững.

“Ổn định thị trường xăng dầu không chỉ là câu chuyện của nguồn cung hay điều hành, mà cốt lõi nằm ở văn hóa tiêu dùng. Khi mỗi lựa chọn cá nhân gắn với lợi ích chung, chính người dân - bằng những hành động thiết thực đang góp phần kiến tạo một hệ thống năng lượng ổn định và bền vững hơn”, ông Nguyễn Quang Huy nhấn mạnh.

Huy Tùng