Tân Thủ tướng Burnham và 'chủ nghĩa Manchester': Từ mô hình địa phương đến phép thử cho nước Anh

Theo bài viết của chuyên gia Ian Harvey, nghiên cứu viên cao cấp và Trưởng Viện Quản lý Địa phương, Đại học Manchester Metropolitan, trên The Conversation, "Manchesterism" là mô hình quản trị địa phương dựa trên phân quyền, phối hợp liên ngành và phát triển theo địa bàn được áp dụng ở Manchester.

Điều được quan tâm hiện nay không còn là liệu mô hình này có hiệu quả ở Manchester hay không, mà là liệu nó có thể định hình cách nước Anh được điều hành trong những năm tới.

Sự hình thành của 'Manchesterism'

Với nhiều người, Manchester gắn liền với hình ảnh cái nôi của Cách mạng công nghiệp. Ngày nay, thành phố lớn nhất miền Bắc nước Anh lại được biết đến như một trung tâm đổi mới của Vương quốc Anh, nơi tập trung các trường đại học, bệnh viện thuộc Dịch vụ Y tế quốc gia (NHS), viện nghiên cứu và hệ sinh thái công nghệ phát triển.

Dọc hành lang Oxford Road, nơi quy tụ các trường đại học, bệnh viện và nhiều doanh nghiệp công nghệ-nghiên cứu, mô hình hợp tác giữa chính quyền địa phương, trường đại học, doanh nghiệp và khu vực công đã trở thành một trong những động lực tăng trưởng của thành phố.

Tuy nhiên, bên cạnh khu vực trung tâm phát triển, nhiều cộng đồng tại Manchester vẫn đối mặt với nghèo đói, thất nghiệp và bất bình đẳng về y tế. Điều đó cho thấy tăng trưởng kinh tế không đồng nghĩa mọi nhóm dân cư đều được hưởng lợi như nhau.

Trong bối cảnh đó, mô hình quản trị mang tên "Manchesterism" dần hình thành. Đây không phải sản phẩm của một cá nhân hay một nhiệm kỳ lãnh đạo, mà là kết quả của nhiều thập kỷ hợp tác giữa chính quyền địa phương, doanh nghiệp, các trường đại học, NHS và các tổ chức xã hội. Nền tảng của mô hình được củng cố sau thỏa thuận phân quyền giữa Đại Manchester và chính phủ Anh từ giữa những năm 2010, tạo điều kiện để địa phương có thêm quyền chủ động trong hoạch định và triển khai chính sách.

Khi trở thành Thị trưởng đầu tiên của Đại Manchester năm 2017, ông Andy Burnham tiếp nhận nền tảng đó, tiếp tục mở rộng phạm vi triển khai và đưa Manchesterism trở thành một chủ đề được quan tâm trên phạm vi cả nước.

Từ năm 2017 đến nay, nước Anh đã trải qua năm đời Thủ tướng, trong khi ông Burnham vẫn giữ cương vị Thị trưởng Đại Manchester. Sự ổn định này giúp chính quyền địa phương theo đuổi các chương trình phát triển dài hạn, bất chấp những thay đổi liên tục về nhân sự và ưu tiên chính sách ở Westminster.

Đại dịch Covid-19 cũng đưa ông Burnham trở thành một trong những gương mặt chính trị được biết đến trên toàn quốc khi nhiều lần công khai bất đồng với chính phủ trung ương về chính sách hỗ trợ tài chính dành cho Đại Manchester. Từ đó, mô hình quản trị địa phương "Manchesterism" dần trở thành đối tượng được giới hoạch định chính sách Anh quan tâm.

Chính sách phát triển theo địa bàn

Khác với một học thuyết chính trị, "Manchesterism" được xem là một phương thức quản trị. Trọng tâm của mô hình là trao nhiều quyền tự chủ hơn cho địa phương, đồng thời khuyến khích chính quyền, trường đại học, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội cùng tham gia giải quyết các vấn đề phát triển. Cách tiếp cận này dựa trên quan điểm rằng nhiều thách thức kinh tế-xã hội không thể xử lý hiệu quả nếu chỉ được điều hành từ chính quyền trung ương ở London.

Theo đó, thay vì xây dựng chính sách theo từng lĩnh vực riêng lẻ như giao thông, nhà ở, y tế, giáo dục hay phát triển kinh tế, mô hình "Manchesterism" coi chúng là những vấn đề liên kết chặt chẽ và cần được giải quyết đồng thời tại địa phương.

Theo cách tiếp cận đó, một người thất nghiệp có thể đồng thời chịu tác động của hệ thống giao thông, điều kiện nhà ở, cơ hội đào tạo nghề và khả năng tiếp cận dịch vụ y tế. Nếu mỗi lĩnh vực được xử lý riêng rẽ, các nguyên nhân gốc rễ rất khó được giải quyết.

Từ tư duy này, Đại Manchester thúc đẩy sự phối hợp giữa chính quyền địa phương với các cơ quan y tế, giáo dục, doanh nghiệp và tổ chức xã hội để xây dựng các chính sách liên thông, phù hợp với nhu cầu của từng cộng đồng thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào cách quản lý theo từng bộ, ngành ở trung ương.

Một điểm đáng chú ý khác là vai trò của các trường đại học. Trong "Manchesterism", các cơ sở giáo dục đại học không chỉ là nơi đào tạo và nghiên cứu, mà còn được xem là những "thiết chế trụ cột", cùng với NHS, chính quyền địa phương, doanh nghiệp và khu vực tự nguyện, tham gia thúc đẩy đổi mới sáng tạo, phát triển kỹ năng, cải thiện dịch vụ công và tăng trưởng kinh tế.

Tuy nhiên, "Manchesterism" không phải là một mô hình hoàn hảo. Dù Đại Manchester đã thu hút đáng kể đầu tư và duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong nhiều năm, khoảng cách phát triển giữa trung tâm và các quận ngoại vi vẫn còn lớn. Giá nhà tiếp tục tăng, trong khi không ít cộng đồng chưa được hưởng lợi tương xứng từ sự phát triển của thành phố.

Điều đó cho thấy phân quyền không phải lời giải cho mọi vấn đề. Trao thêm quyền cho địa phương có thể tạo điều kiện để chính quyền phản ứng linh hoạt hơn trước các thách thức, nhưng không thể nhanh chóng xóa bỏ những bất bình đẳng đã tích tụ qua nhiều thập kỷ.

Vì vậy, giá trị của "Manchesterism" không nằm ở việc tạo ra một "công thức" có thể sao chép ở mọi nơi, mà ở cách xây dựng các thiết chế địa phương đủ năng lực phối hợp và duy trì tầm nhìn dài hạn. Đây cũng là nền tảng giúp Manchester từng bước xử lý các vấn đề phát triển trong bối cảnh kinh tế - xã hội luôn biến động.

Từ mô hình địa phương đến phép thử quốc gia

Việc ông Andy Burnham trở thành Thủ tướng mở ra cơ hội để nhiều chính sách từng được triển khai tại Đại Manchester, trong đó có mô hình "Manchesterism" được xem xét ở quy mô quốc gia.

Tuy nhiên, việc mở rộng một mô hình từ cấp vùng lên cả nước sẽ không đơn giản. Mỗi địa phương tại Anh có điều kiện kinh tế, xã hội và lịch sử phát triển khác nhau. Thành công của Đại Manchester không chỉ đến từ các chính sách cụ thể mà còn từ quá trình xây dựng thể chế, duy trì sự phối hợp giữa các chủ thể và theo đuổi mục tiêu dài hạn trong nhiều năm.

Bởi vậy, phép thử lớn nhất đối với chính phủ mới không phải là nhân rộng nguyên trạng mô hình của Đại Manchester, mà là liệu chính quyền trung ương có sẵn sàng trao thêm quyền cho các thành phố và địa phương như chính ông Burnham từng nhiều năm đề xuất. Đây cũng là điểm khác biệt giữa "Manchesterism" và mô hình quản trị truyền thống của Anh.

Bên cạnh đó, như đã nói, "Manchesterism" vẫn chưa phải là lời giải cho mọi thách thức. Chính vì vậy, giá trị của Manchesterism không nằm ở việc nó có thể được sao chép nguyên vẹn trên phạm vi cả nước. Điều đáng chú ý hơn là mô hình này cho thấy cải cách quản trị có thể bắt đầu từ địa phương, trước khi từng bước được kiểm chứng và mở rộng ở cấp quốc gia.

Việc ông Andy Burnham bước vào số 10 phố Downing vì thế không chỉ đánh dấu sự thay đổi về nhân sự lãnh đạo nước Anh. Quan trọng hơn, đây sẽ là phép thử đối với"Manchesterism": liệu một mô hình quản trị được hình thành từ thực tiễn của một vùng đô thị có đủ sức trở thành nền tảng cho tiến trình cải cách và phân quyền trên phạm vi cả nước hay không.