Tăng cân không chỉ là chuyện ăn uống: Hệ lụy từ cách nhìn sai lầm

Tăng cân là một trong những chủ đề sức khỏe phổ biến nhất, nhưng cũng là lĩnh vực tồn tại nhiều hiểu lầm dai dẳng. Quan niệm "ăn nhiều thì béo" khiến không ít người mang cảm giác tội lỗi, tự trách bản thân thiếu ý chí, trong khi thực tế cơ thể con người không vận hành như một chiếc máy tính cộng – trừ calo.

Trên thực tế, phần lớn các trường hợp tăng cân không bắt nguồn từ việc ăn uống quá mức rõ ràng. Việc ăn vặt vô thức khi căng thẳng, ăn khuya sau một ngày mệt mỏi hay tìm đến thức ăn như một cách xoa dịu cảm xúc thường diễn ra âm thầm, lặp đi lặp lại và khó nhận biết. Tuy nhiên, ngay cả khi ăn uống "bình thường", nhiều người vẫn tăng cân do các yếu tố sinh học nằm ngoài tầm kiểm soát.

Theo y học hiện đại, tăng cân là kết quả của sự tương tác phức tạp giữa nội tiết, trao đổi chất, lối sống, môi trường và yếu tố di truyền, chứ không đơn thuần là do lượng thức ăn nạp vào.

1. Hormone – "nhạc trưởng thầm lặng" của cân nặng

Một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tăng cân là mất cân bằng nội tiết tố. Các bệnh lý như suy giáp, hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) hay hội chứng Cushing đều làm chậm quá trình trao đổi chất, khiến cơ thể dễ tích trữ mỡ, đặc biệt ở vùng bụng.

Tiến sĩ Manish Kumar Tomar, Chuyên gia tư vấn cao cấp Khoa Tiêu hóa, Bệnh viện Medanta Noida (Ấn Độ), cho biết: Ngay cả những người ăn uống lành mạnh và tập luyện đều đặn vẫn có thể tăng cân không rõ nguyên nhân do rối loạn hormone, bệnh lý nền hoặc tác dụng phụ của thuốc.

Ngoài ra, cortisol – hormone căng thẳng – khi tăng cao kéo dài sẽ kích thích cảm giác thèm ăn, đồng thời thúc đẩy tích trữ mỡ nội tạng. Nhiều nghiên cứu gần đây (2023 - 2024) cho thấy, stress mạn tính có liên quan chặt chẽ với tăng cân và béo bụng, kể cả khi tổng lượng calo không thay đổi.

Tăng cân là kết quả của nhiều yếu tố như nội tiết, giấc ngủ, căng thẳng, không chỉ do ăn nhiều.

2. Thiếu ngủ cũng có thể khiến bạn tăng cân

Ngủ không đủ giấc hoặc ngủ kém chất lượng làm rối loạn hai hormone quan trọng điều hòa cảm giác đói là ghrelin và leptin. Khi đó, cơ thể tăng cảm giác đói và giảm tín hiệu no sau ăn. Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), người trưởng thành ngủ dưới 6 giờ mỗi đêm có nguy cơ thừa cân, béo phì cao hơn rõ rệt so với nhóm ngủ đủ 7–8 giờ. Điều đáng nói là hiện tượng này xảy ra ngay cả khi chế độ ăn không thay đổi.

3. Thuốc điều trị và tuổi tác: Những yếu tố thường bị bỏ quên

Một nguyên nhân tăng cân khác thường bị bỏ qua là tác dụng phụ của thuốc. Các nhóm thuốc như corticosteroid, thuốc chống trầm cảm, thuốc chống loạn thần, insulin hoặc một số thuốc điều trị tăng huyết áp đều có thể gây tăng cân hoặc giữ nước.

Bên cạnh đó, quá trình lão hóa tự nhiên làm giảm khối lượng cơ bắp, khiến tốc độ chuyển hóa cơ bản giảm theo tuổi. Điều này đồng nghĩa với việc cơ thể đốt cháy ít calo hơn ngay cả khi nghỉ ngơi, dẫn đến tăng cân dù ăn uống không nhiều hơn trước.

4. Giữ nước – không phải lúc nào tăng cân cũng là tăng mỡ

Trong một số trường hợp, tăng cân đột ngột không phải do tăng mỡ mà là tình trạng giữ nước. Nguyên nhân có thể liên quan đến ăn mặn, rối loạn nội tiết, bệnh tim, thận hoặc tác dụng phụ của thuốc. Điều này lý giải vì sao có người tăng vài kilogram chỉ trong thời gian ngắn, nhưng số cân này có thể giảm nhanh khi tình trạng giữ nước được cải thiện.

5. Vì sao có người "dễ béo", có người "ăn mãi không tăng cân"?

Một bài tổng quan khoa học công bố năm 2020 và tiếp tục được các nghiên cứu cập nhật trong những năm gần đây cho thấy, không phải mọi cơ thể phản ứng giống nhau với cùng một lượng thức ăn. Các nhà khoa học mô tả khái niệm "kiểu hình tiết kiệm năng lượng" – những người có cơ thể dễ tích trữ calo và khó giảm cân. Ngược lại, một số người có cơ chế "tiêu hao năng lượng" hiệu quả hơn, nhờ hoạt động của mỡ nâu, tín hiệu thần kinh và hormone kiểm soát chuyển hóa.

Điều này giải thích vì sao hai người ăn uống, vận động tương tự nhau nhưng mức tăng cân lại rất khác nhau. Vấn đề không nằm ở ý chí, mà nằm ở cách cơ thể xử lý năng lượng ở cấp độ sinh học.

Việc quy kết tăng cân hoàn toàn do ăn uống không chỉ thiếu cơ sở khoa học mà còn gây ra nhiều hệ lụy gây: Rối loạn ăn uống, ám ảnh cân nặng, mặc cảm cơ thể và stress kéo dài – những yếu tố lại càng làm tăng nguy cơ tăng cân.

Mời độc giả xem thêm:

DS. Hoàng Thu