'Thần thánh hóa' AI, chúng ta đang mất niềm tin vào con người

Trong bối cảnh AI ngày càng tham gia sâu vào các lĩnh vực nghệ thuật, nhiều người tỏ ra hoài nghi về vị trí của nghề dịch. Trước những ý kiến này, dịch giả Bảo Chân khẳng định AI không thể thay thế con người trong dịch thuật văn học.

Dịch giả Bảo Chân được bạn đọc yêu văn chương Pháp biết đến qua các tác phẩm như Ngọc phương Nam (Jules Verne), Hồi ức thiếu nữ (Annie Ernaux), Đừng tự dối mình (Philippe Besson), Đêm (Elie Wiesel), Chuyện Sarah (Pauline Delabroy-Allard)...

Trao đổi với Tri Thức - ZNews, dịch giả chia sẻ về hành trình hơn một thập kỷ gắn bó với dịch văn học, những trăn trở của nghề và góc nhìn trước sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo.

Muốn dịch hay cần có khả năng tiếng Việt tốt

- Thực ra, so với tuổi đời, thì tôi bắt đầu nghề dịch văn học khá muộn. Trước đấy, tôi đã thực hành việc dịch nhiều thông qua công việc phiên dịch, biên dịch, dịch công chứng, các tài liệu chuyên ngành.

Thuở đại học, tôi theo học ngành ngữ văn Pháp của Đại học Khoa học Xã hội Nhân văn TP.HCM và học chuyên sâu về ngôn ngữ, văn học Pháp, trước khi theo học chương trình thạc sĩ văn học Pháp tại Paris. Năm 2009, tôi bắt đầu muốn dịch văn học, nên đã gửi CV, hồ sơ kinh nghiệm bản thân đến một số đơn vị xuất bản và đến năm 2010 thì nhận được đề nghị dịch sách đầu tiên - cuốn Ngọc phương Nam của Jules Verne. Từ đó đến nay, hầu như năm nào, tôi cũng đều đặn có một cuốn.

Dịch giả Bảo Chân - người được bạn đọc yêu văn chương biết đến qua một số tiểu thuyết Pháp. Ảnh: NVCC.

- Ngoài dịch văn học, tôi còn làm song song giảng dạy và nghiên cứu tại đại học. Việc kết hợp dịch thuật với nghiên cứu và giảng dạy giúp tôi nhìn lại chính thực hành dịch của mình. Ban đầu tôi thiên về dịch hướng nguồn, cố gắng bám sát nguyên tác nhất có thể. Sau này, khi nghiên cứu sâu hơn về dịch thuật, tôi nhận ra bản dịch cần linh hoạt hơn với tiếng Việt để truyền tải được tinh thần của tác phẩm.

Có hai dịch giả tác động đến quan điểm dịch của tôi. Đó là dịch giả Trịnh Lữ và dịch giả Hoàng Đăng Lãnh. Họ không phải dịch giả Pháp-Việt, nhưng cách họ diễn đạt tiếng Việt gây ấn tượng với tôi. Họ góp phần giúp tôi nhận ra rằng khả năng tiếng Việt càng tốt thì bản dịch càng hay.

- Khác biệt rất lớn. Có một số lĩnh vực, nguyên tắc dịch đi ngược hoàn toàn với dịch văn học. Ở một số chuyên ngành lĩnh vực khoa học nhân văn, người dịch phải dịch hướng đích hoàn toàn. Trong khi đó, dịch văn học, dịch giả nên hướng nguồn hơn - tức là luôn gần nhất có thể với văn bản gốc về văn phong, giọng điệu… của tác giả.

Thứ nhất, văn bản văn học là một sáng tạo của một tác giả, một sản phẩm của tư tưởng, của ngôn ngữ và của văn hóa. Trong dịch văn học, chiều kích văn hóa không chỉ là văn hóa chung như là văn hóa Pháp hay Việt, mà còn là văn hoá riêng của tác giả nữa. Tôi cho rằng dịch văn học là một chuyên ngành dịch rất riêng và hoàn toàn khác với các thực hành dịch khác.

Việc dịch các tác phẩm văn học đòi hỏi người dịch phải là một người đọc cảm thụ tốt, thấm nhuần được nội hàm của tác phẩm và văn hóa của tác giả.

Ví dụ, Annie Ernaux là một nhà văn dễ đọc nhưng khó dịch. Bà từng nói: “J’écris pour venger ma race”. Từ “race” có nghĩa là “chủng tộc”, nhưng điều Annie Ernaux muốn nói đến ở đây là tầng lớp xã hội mà bà xuất thân. Cha mẹ bà là tiểu tư sản, còn bà, được học hành tử tế, trở thành tầng lớp tri thức. Do đó, khi viết, bà như muốn đòi lại công bằng cho giai cấp mà bà xuất thân. Và bà sử dụng từ rất mạnh:“venger”, tức “báo thù”.

“Tôi viết để báo thù cho chủng tộc của mình”, thực ra ý là “tôi viết để đòi lại công bằng cho giai cấp mà tôi xuất thân, cho cái mà tôi từng thuộc về”. Nếu không hiểu được văn hóa riêng của tác giả, sẽ dễ dịch không đúng với tinh thần tác giả.

Sau khi giành giải Nobel và các tác phẩm của bà được chú ý hơn ở Việt Nam, được mua bản quyền để dịch và xuất bản nhiều hơn, tôi nhớ mình có nói với biên tập viên bên công ty phát hành rằng dịch và biên tập Annie Ernaux nên lưu ý văn phong, nếu không các bản dịch sẽ dễ bị biến thành những văn bản dung tục.

Sách Hồi ức thiếu nữ của nhà văn Nobel 2022. Ảnh: Nhã Nam.

- Tôi thường dịch vào buổi tối, khoảng 2-3 tiếng mỗi ngày. Tôi vẫn đặt chỉ tiêu theo tiến độ hợp đồng, nhưng thực tế rất khó giữ đều. Có những đoạn dịch rất chậm vì phải suy nghĩ nhiều, nhưng khi đã nhập được vào mạch tác phẩm thì tiến độ thường nhanh hơn, nhất là ở phần cuối.

Đôi khi, có những chi tiết khiến tôi phải trở đi trở lại nhiều lần. Ví dụ, cuốn Đi tìm cuộc đời bị đánh cắp của ông bà tôi của Ivan Jablonka có rất nhiều thuật ngữ, trong đó, tôi nhớ có thuật ngữ “Sonderkommando” khiến tôi băn khoăn mãi. “Sonderkommando” là từ chỉ lực lượng tù nhân Do Thái bị Đức Quốc xã cưỡng bức làm công việc thiêu xác trong các trại tập trung. Với người Do Thái, đây là một ký ức đầy ám ảnh, một vết đen mà ngay cả khi sống sót khỏi trại tập trung, họ cũng muốn che giấu suốt đời.

Ban đầu, tôi dịch thành “Đội Đặc biệt”, để kèm chú thích bên dưới, nhưng khi đọc lại, tôi đổi lại hết thành từ gốc tiếng Đức kèm chú thích. Theo tôi và biên tập viên, dịch thành “đội đặc biệt”, độc giả Việt sẽ dễ bỏ qua tầng nghĩa lịch sử của thuật ngữ này, lựa chọn giữ nguyên thuật ngữ gốc giúp nhấn mạnh vào ý nghĩa của “Sonderkommando”, khiến độc giả chú ý hơn đến nội hàm của thuật ngữ.

- Với tôi, dịch thuật chưa bao giờ là một nghề tay trái. Dịch một tác phẩm văn học đòi hỏi rất nhiều thời gian, năng lượng và chất xám, đôi khi không khác gì thực hiện một công trình nghiên cứu. Bản thân tôi cũng gắn việc dịch với công việc giảng dạy và nghiên cứu; nhiều công trình của tôi xuất phát từ chính trải nghiệm dịch thuật.

Ở Pháp, có thể bắt gặp những dịch giả hành nghề dịch văn học toàn thời gian và không làm gì khác. Nhưng ở Việt Nam thì khác. Nhìn vào lịch sử, các dịch giả “cây đa cây đề” của Việt Nam, ta đều thấy một điểm chung: Họ xuất thân là nhà nghiên cứu, đã có một công việc ổn định từ trước.

Để lý giải cho điều này, ta phải xét nhiều góc độ. Về mặt bối cảnh, chúng ta chưa một trường đào tạo chính quy và bài bản về dịch văn học hay dịch cho lĩnh vực xuất bản. Trong khi ở Pháp và châu Âu, có trường đào tạo riêng cho lĩnh vực này. Các dịch giả gạo cội ở Việt Nam, do vậy, thường xuất thân từ các trường đào tạo về ngôn ngữ, ngoại ngữ, hoặc văn học. Đó là khác biệt về mặt căn tính, bản sắc nghề nghiệp của nghề dịch văn học ở Việt Nam so với nước ngoài.

Yếu tố thứ hai là vấn đề kinh tế. Nhuận bút dịch của chúng ta còn thấp, buộc phần lớn dịch giả phải kiêm nhiệm giảng dạy, làm báo, biên tập... Trong khi đó, tại Pháp, dịch giả văn học được Bộ Lao động công nhận là một nghề thuộc nhóm “nghệ sĩ-tác giả” (artiste-auteur). Bên cạnh sự ghi nhận về mặt nghề nghiệp, cơ chế này cũng đi kèm quy định về mức lương, các chính sách hỗ trợ, giúp nhiều dịch giả có điều kiện hành nghề toàn thời gian.

Điều thú vị là khi tôi gặp các đồng nghiệp Pháp, họ thường ngạc nhiên khi biết nhiều dịch giả Việt Nam đồng thời là tiến sĩ, giảng viên hay nhà nghiên cứu. Điều đó cho thấy đội ngũ dịch giả Việt Nam có nền tảng học thuật rất vững, dù điều kiện hành nghề còn nhiều khác biệt.

Sách Đi tìm cuộc đời bị đánh cắp của ông bà tôi do Bảo Chân chuyển ngữ. Ảnh: NXB Trẻ.

AI thay đổi cách hành nghề của các dịch giả

- Tác động nhiều. AI thay đổi cách hành nghề lâu nay của các dịch giả. Tuy nhiên, với dịch văn học, AI sẽ không dịch thay được người dịch, mà sẽ giúp người dịch rất nhiều trong khâu truy tìm thuật ngữ.

Ví dụ, với cuốn của Ivan Jablonka, khi ấy, nếu nhớ không nhầm, tôi ký hợp đồng với NXB Trẻ là 15 tháng, nhưng nếu với sự trợ giúp của AI bây giờ, có lẽ chỉ cần 9 tháng. AI có thể giúp tôi tiết kiệm thời gian tìm kiếm tài liệu để hiểu về văn hóa Do Thái, cách thức vận hành lò thiêu của Đức Quốc xã, xác định thuật ngữ, truy nguồn gốc thuật ngữ… Với những thông tin chuyên sâu như vậy, trước đây người dịch phải tìm đọc cả tài liệu lịch sử, tài liệu tôn giáo để hiểu được, nhưng với sự trợ giúp của AI, việc tìm kiếm tài liệu, thông tin nhanh và dễ dàng hơn nhiều.

- Giới hạn lớn nhất của AI đó là nó có thể tạo ra những bản dịch rất trôi chảy, mượt mà, nhưng về mặt văn học và ngôn ngữ, nó không có “hồn”.

Tôi cũng nghe nhiều người nói: “Thời này còn cần gì phải người dịch nữa, bỏ cho AI dịch là được”. Nhưng trên thực tế, AI vẫn còn rất nhiều lỗi. Độ 5 năm trở lại đây, tôi bắt đầu chuyển sang dịch Việt-Pháp. Tôi đã chuyển ngữ cuốn Thi pháp Truyện Kiều của GS Trần Đình Sử sang tiếng Pháp. Đây là cuốn sách mà tôi nghĩ rằng đến thời điểm này, AI cũng không thể dịch được đâu. Không chỉ còn nhiều lỗi sai, AI còn làm mất đi văn phong, ngôn ngữ riêng, văn hóa riêng của tác giả.

Một số lĩnh vực sử dụng AI thay thế cho người dịch. Song ở lịch vực văn chương và xuất bản, mọi con chữ đều cần "qua mắt" con người. Ảnh minh họa: iStock.

- Tôi không tin là AI có thể thay thế dịch giả văn học. Tôi khá bất bình với ý kiến cho rằng AI có thể thay thế được con người trong dịch thuật văn học. Tôi biết có một số công ty dịch thuật đã chuyển sang sử dụng phần mềm dịch tự động và AI; họ chỉ biên tập lại các bản dịch. Nhưng ở lĩnh vực xuất bản, tôi chưa biết có công ty nào sử dụng AI thay thế cho dịch giả dù là ở Pháp hay ở Việt Nam. Các bản thảo đều phải qua mắt của con người hết.

Có một hiện tượng khiến tôi thấy lo ngại, đó là trong hai năm đổ lại đây, người ta trở nên đa nghi, nghi ngờ nhiều hơn trước các văn bản, không biết đâu là văn AI, đâu là văn do con người viết. Tôi cho rằng sự phát triển của trí tuệ nhân tạo đang làm lung lay niềm tin vào trí thông minh và sáng tạo của con người.

Gần đây đã có nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng ngay cả những công cụ nhận diện văn AI cũng không đáng tin cậy. Có thử nghiệm khi đưa tiểu thuyết của Dostoevsky vào công cụ nhận diện văn AI, công cụ này đã kết luận rằng đến 80% văn bản ấy là do AI tạo ra.

- Có lẽ, sự phát triển quá nhanh chóng của AI vô tình khiến người ta tin rằng AI có thể vượt qua hay thay thế con người. Đó là điều rất nguy hiểm và đáng lo ngại trong xã hội hiện nay. Bởi nếu bản thân con người còn không nhận ra được giới hạn của AI, khoảng cách giữa AI và trí tuệ của con người, chúng ta trở nên mất niềm tin với cả trí thông minh của chính con người.

Thực ra, AI không phải điều hoàn toàn mới. Ở Pháp, giới xuất bản, nghiên cứu trước giờ vẫn sử dụng công cụ Antidote để đọc soát lỗi bản thảo. Ngoài tìm lỗi chính tả, ngữ pháp, công cụ này cũng gợi ý viết lại câu, thậm chí còn tốt hơn ChatGPT. Trong giới dịch thuật có phần mềm mémoire de traduction, giúp các dịch giả chuyên nghiệp lưu giữ các vốn từ vựng, thuật ngữ khi dịch, đặc biệt hữu hiệu cho người dịch khi dịch dự án dài hoặc nhiều dự án cùng chủ đề. Những công cụ này xưa giờ biên tập viên và dịch giả được quyền trang bị để thực hiện công việc của mình hiệu quả hơn. Chưa ai đặt ra câu hỏi liệu chúng có thể thay thế được biên tập viên và dịch giả.

Tôi cảm thấy ChatGPT hay trí tuệ nhân tạo đang được “thần thánh hóa” và nhiều người đang đặt quá nhiều niềm tin vào AI nhưng lại mất niềm tin vào năng lực con người. Chúng ta nên hiểu những công cụ này vận hành thế nào, biết giới hạn của chúng là gì, có phương pháp sử dụng hợp lý, từ đó, có nhận thức rõ giá trị và khả năng của con người.