Tháo gỡ nút thắt để doanh nghiệp Nhà nước dẫn dắt tăng trưởng

Hội thảo "Tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước: Từ sắp xếp nguồn lực đến dẫn dắt tăng trưởng," ngày 21/7. (Ảnh: Vietnam+)

Sau gần 40 năm đổi mới, doanh nghiệp Nhà nước đang nắm giữ nguồn lực rất lớn trong các lĩnh vực then chốt. Việc cơ cấu lại khu vực này theo tinh thần Nghị quyết 79-NQ/TW của Bộ Chính trị (về phát triển kinh tế Nhà nước) là yêu cầu cấp thiết để phát huy vai trò dẫn dắt kinh tế. Tuy nhiên, kết quả thực hiện thời gian qua vẫn còn khoảng cách lớn so với mục tiêu đề ra.

Tại Hội thảo "Tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước: Từ sắp xếp nguồn lực đến dẫn dắt tăng trưởng" do Báo Tiền phong tổ chức ngày 21/7, các cơ quan quản lý, chuyên gia đã thảo luận nhằm khơi thông nguồn vốn và tài sản nhà nước trong bối cảnh Việt Nam hướng tới tăng trưởng hai con số.

Rào cản từ thực tiễn cổ phần hóa

Theo nhà báo Phùng Công Sưởng, Tổng Biên tập Báo Tiền Phong, vai trò đặc biệt của doanh nghiệp Nhà nước trong bảo đảm cân đối lớn và ổn định vĩ mô. Tuy vậy, tiến độ cổ phần hóa và thoái vốn còn chậm, hiệu quả sử dụng nguồn lực chưa tương xứng.

"Tái cơ cấu không đơn thuần là thu hẹp hay sắp xếp lại, mà là quá trình tạo dựng nền tảng phát triển cho chặng đường tiếp theo, hướng tới quản trị vốn Nhà nước theo nguyên tắc thị trường và xây dựng những doanh nghiệp đủ mạnh mở đường,” ông Sưởng nhấn mạnh.

Thực tế cho thấy tiến trình đổi mới doanh nghiệp Nhà nước đang gặp nhiều điểm nghẽn cả về cơ chế lẫn thực thi. Số liệu từ Cục Phát triển Doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính) cho thấy số lượng doanh nghiệp Nhà nước giảm từ hơn 12.000 đầu những năm 1990 xuống còn 695 doanh nghiệp vào cuối năm 2025 (gồm 497 đơn vị giữ 100% vốn, 198 đơn vị có cổ phần chi phối). Dù tài sản khối này đạt 4,5 triệu tỷ đồng, doanh thu 2,9 triệu tỷ và nộp ngân sách 390.000 tỷ đồng, kết quả cơ cấu lại giai đoạn 2021-2025 vẫn chưa đạt kỳ vọng.

Đến hết năm 2025, mới có 180/616 doanh nghiệp hoàn thành xây dựng đề án cơ cấu lại, chưa có doanh nghiệp nào hoàn tất cổ phần hóa. Trong 8 doanh nghiệp được phê duyệt phương án giai đoạn 2021-2025, có 6 đơn vị hoàn thành sáp nhập, 2 đơn vị đang giải thể. Về thoái vốn, mới có 17 doanh nghiệp thực hiện theo Bộ Tài chính thu về 3.720 tỷ đồng. Tính chung chỉ 19/146 doanh nghiệp hoàn thành thoái vốn, đạt 13% kế hoạch giai đoạn 2022-2025, nguyên nhân do phân cấp chưa mạnh, thủ tục phức tạp và tâm lý né tránh trách nhiệm.

Để làm rõ các vướng mắc, ông Nguyễn Ngọc Anh, đại diện Vụ Kế hoạch, Tài chính và Quản lý doanh nghiệp (Bộ Công Thương), cho biết Bộ đã tinh gọn từ hàng trăm doanh nghiệp xuống còn 7 đơn vị đại diện chủ sở hữu, trong đó 5 đơn vị nắm giữ trên 50% vốn. Năm 2025, Bộ Công thương phối hợp chuyển giao phần vốn tại 5 doanh nghiệp sang SCIC với giá trị hơn 1.900 tỷ đồng.

Ông Nguyễn Ngọc Anh cho biết Bộ Công Thương đã tinh gọn từ hàng trăm doanh nghiệp xuống còn 7 đơn vị đại diện chủ sở hữu, trong đó 5 đơn vị nắm giữ trên 50% vốn. (Ảnh: Vietnam+)

Tuy nhiên, ông Ngọc Anh thừa nhận rào cản thể chế rất lớn, đặc biệt là yêu cầu hoàn tất xử lý tài chính và phê duyệt phương án đất đai trước khi cổ phần hóa. Điển hình, Tổng Công ty Giấy Việt Nam triển khai cổ phần hóa từ 2015 nhưng vẫn bế tắc do vướng Dự án bột giấy Phương Nam cùng vấn đề về tài chính. Đến năm 2025 mới có nghị quyết Quốc hội và năm 2026 mới có nghị quyết Chính phủ để tiếp tục xử lý. Ngoài ra, việc phối hợp phê duyệt đất đai giữa địa phương và doanh nghiệp thiếu đồng bộ. Bộ Công thương chỉ còn quản lý một số doanh nghiệp quy mô nhỏ nhưng hoạt động kém, thiếu công cụ trực tiếp để hỗ trợ khi không còn quyền chi phối. Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là làm sao đẩy nhanh việc chuyển giao doanh nghiệp và hoàn thiện cơ chế quản lý theo hướng chuyên nghiệp.

“Chúng tôi mong muốn thời gian tới sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với SCIC để chuẩn hóa công tác quản trị, đẩy nhanh quá trình cơ cấu lại và nâng cao hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp Nhà nước còn lại,” ông Ngọc Anh đề xuất.

Giải pháp từ cải cách và quản trị

Để thúc đẩy tái cơ cấu, các chuyên gia đề xuất áp dụng giải pháp thị trường và chuẩn hóa quản trị.

Ông Hoàng Văn Thu, Phó Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, khẳng định cổ phần hóa và thoái vốn giúp khơi thông nguồn lực chứ không thu hẹp kinh tế Nhà nước. Thị trường chứng khoán hỗ trợ cổ phần hóa trên ba khía cạnh định giá minh bạch (qua đấu giá), nâng cao năng lực quản trị đại chúng và đa dạng hóa sở hữu. Ông cho hay hiện có khoảng 780 doanh nghiệp Nhà nước sau cổ phần hóa niêm yết trên thị trường chứng khoán. Quy mô vốn hóa đạt 407 tỷ USD (77,6% GDP), huy động vốn năm 2025 đạt 1,12 triệu tỷ đồng.

Để tháo gỡ điểm nghẽn, ông Thu kiến nghị cơ quan chức năng cần thực hiện nhiều giải pháp đồng bộ. Trong đó, thực hiện nghiêm việc cổ phần hóa gắn với niêm yết trên thị trường chứng khoán (sau 90 ngày hoàn thành cổ phần hóa) và mạnh dạn giảm tỷ lệ sở hữu Nhà nước tại các lĩnh vực không cốt lõi để tăng tính đại chúng, cải thiện thanh khoản và nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp.

Ông Hoàng Văn Thu khẳng định cổ phần hóa và thoái vốn giúp khơi thông nguồn lực chứ không thu hẹp kinh tế Nhà nước. (Ảnh: Vietnam+)

Nghị quyết 79 hướng tới định vị đúng vai trò dẫn dắt của doanh nghiệp Nhà nước, tránh đầu tư dàn trải. Nhấn mạnh về nội dung này, bà Đoàn Thị Kim Dung, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính, cho biết việc xây dựng Đề án phát triển kinh tế Nhà nước và dẫn chứng kinh nghiệm từ của Trung Quốc củng cố doanh nghiệp chiến lược; Singapore và Malaysia quản lý đầu tư theo danh mục; Bắc Âu tách bạch nhiệm vụ công ích và kinh doanh; Đông Âu kiểm toán định giá chặt chẽ trước khi bán vốn.

Bên cạnh đó, bà Dung đề xuất Việt Nam cần xác định rõ mục tiêu sở hữu, tách bạch quản lý Nhà nước với vai trò chủ sở hữu, thực hiện kiểm toán đầy đủ, giữ kỷ luật tài chính và không sáp nhập các doanh nghiệp yếu kém để che giấu lỗ.

Đồng thuận với định hướng cải cách, ông Nguyễn Đức Hiển, Phó trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đổi mới tư duy.

"Để đạt được các mục tiêu phát triển kinh tế, thúc đẩy tăng trưởng nhanh, bền vững trong giai đoạn tới, việc xem xét tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước theo cách thức mới rất quan trọng," ông Hiển nhấn mạnh.

Ông Nguyễn Đức Hiển nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đổi mới tư duy. (Ảnh: Vietnam+)

Để chuyển đổi thực chất, ông Hiển kiến nghị giải quyết sáu vấn đề cốt lõi, đó là chuyển sang phân bổ lại nguồn lực; Xác định lĩnh vực hạ tầng, công nghệ then chốt để dẫn dắt; Hình thành doanh nghiệp đầu tàu liên kết tư nhân; Tách bạch nhiệm vụ kinh doanh và công ích; Trao quyền tự chủ gắn với kiểm soát quyền lực; Áp dụng tiêu chuẩn của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) vào năm 2030 và đánh giá hiệu quả tổng thể thay vì chỉ tiêu hàng năm. Ông cũng đề xuất cơ cấu lại SCIC hướng tới lập Quỹ đầu tư quốc gia để xử lý nhanh dự án yếu kém.

"Chúng ta muốn có năng lực tự chủ chiến lược nhưng doanh nghiệp chúng ta không mạnh thì rất khó. Doanh nghiệp vừa và nhỏ muốn phát triển phải có doanh nghiệp đủ mạnh dẫn dắt," ông Hiển khẳng định.

Từ thực tiễn hoạt động của doanh nghiệp, ông Vũ Trí Thức, Phó Tổng Giám đốc SCIC, cho biết công tác tái cơ cấu, thoái vốn và cổ phần hóa doanh nghiệp thời gian qua nhìn chung được triển khai khá thuận lợi. Điều đó cho thấy hệ thống cơ chế, chính sách do Bộ Tài chính và các cơ quan chức năng ban hành đã tạo được nền tảng pháp lý tương đối đầy đủ. Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện vẫn còn một số khó khăn, vướng mắc cần được tháo gỡ để nâng cao hiệu quả. Bên cạnh đó, ông đồng tình với ba nhóm giải pháp: Rà soát, thống kê đầy đủ các khó khăn, vướng mắc của doanh nghiệp Nhà nước; Nâng cao hiệu quả quản trị theo các chuẩn mực và thông lệ quốc tế; Và, thực hiện tái cơ cấu vốn một cách linh hoạt.

“Theo tôi, hai nội dung sau chỉ có thể phát huy hiệu quả nếu được giao cho một tổ chức có tính chuyên nghiệp, chuyên trách,” ông Thức nói./.