Vì sao doanh nghiệp nhà nước 'ôm' nghìn tỷ vẫn không thể lớn?

Làm thế nào để những "người khổng lồ" này thực sự thoát xác, từ bỏ tư duy hành chính để chuyển sang cơ chế thị trường và đảm nhận vai trò dẫn dắt nền kinh tế là bài toán cấp bách được mổ xẻ tại Hội thảo: "Tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước: Từ sắp xếp nguồn lực đến dẫn dắt tăng trưởng” diễn ra ngày 21/7.

Toàn cảnh Hội thảo.

Nhìn lại hành trình đổi mới, ông Nguyễn Tuấn Linh, đại diện Cục Phát triển Doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính), cho biết sau hơn ba thập kỷ sắp xếp, số lượng doanh nghiệp Nhà nước (DNNN) đã giảm mạnh mẽ từ hơn 12.000 đơn vị vào đầu những năm 1990 xuống còn 695 doanh nghiệp vào cuối năm 2025. Trong số này hiện có 497 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn và 198 doanh nghiệp do Nhà nước nắm cổ phần chi phối.

Dù số lượng giảm nhưng quy mô tài sản của khối này đã đạt khoảng 4,5 triệu tỷ đồng cùng doanh thu gần 2,9 triệu tỷ đồng và đóng góp ngân sách khoảng 390.000 tỷ đồng, tăng đáng kể so với năm 2021. Tuy nhiên ông Nguyễn Tuấn Linh cũng thẳng thắn chỉ ra mặt trái khi tiến độ cổ phần hóa và thoái vốn giai đoạn 2021-2025 không đạt mục tiêu. Tính đến hết năm 2025, mới có 180 trên tổng số 616 doanh nghiệp hoàn thành đề án cơ cấu lại, đặc biệt là chưa có doanh nghiệp nào hoàn tất cổ phần hóa và số thu từ thoái vốn chỉ vỏn vẹn khoảng 3.720 tỷ đồng.

Nhiều chuyên gia đã chỉ ra những rào cản khiến DNNN dù nắm giữ nguồn lực lớn nhưng lại "khó lớn". Ông Bùi Khắc Hiền, Phó Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - tài chính (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) nêu lên một nghịch lý: “Chúng ta giao vốn và tài sản cho doanh nghiệp nhưng lại không coi đó là tài sản thực sự của họ”.

Ông Hiền phân tích nhiều doanh nghiệp nắm trong tay hàng nghìn tỷ đồng nhưng không thể tăng trưởng vì không có quyền tự quyết, không được xoay xở trên những đồng vốn và tài sản như đất đai hay hạ tầng được giao. Nếu chỉ cho vận hành mà không cho quyền kinh doanh tài sản thì không thể bắt doanh nghiệp phải tăng trưởng.

Chia sẻ từ góc độ ngành công nghiệp, ông Nguyễn Ngọc Anh, đại diện Vụ Kế hoạch, Tài chính và Quản lý doanh nghiệp (Bộ Công Thương), cho biết bộ này đã giảm số lượng doanh nghiệp quản lý xuống chỉ còn 7 đơn vị. Tuy nhiên quá trình tái cơ cấu vẫn gặp "điểm nghẽn" lớn về xử lý tài chính và phê duyệt phương án sử dụng đất.

Ông Ngọc Anh dẫn chứng trường hợp Tổng Công ty Giấy Việt Nam triển khai cổ phần hóa từ năm 2015 nhưng đến nay vẫn chưa thể hoàn tất do vướng mắc tại Dự án bột giấy Phương Nam. Sự thiếu phối hợp của các địa phương trong phê duyệt phương án sử dụng đất cũng khiến tiến độ bị kéo dài nhiều năm.

Nỗi lo về hiệu quả sử dụng vốn còn được minh chứng qua câu chuyện của ngành lương thực. Ông Nguyễn Vũ Hoan, Thành viên HĐTV Tổng Công ty Lương thực miền Bắc (VINAFOOD1) chia sẻ, ngành này có biên lợi nhuận rất mỏng, có thời điểm bán 1 kg gạo chỉ lãi khoảng 50 đồng. Với quy mô vốn nhỏ và các vướng mắc pháp lý đất đai kéo dài, việc thu hút nhà đầu tư khi thoái vốn là cực kỳ khó khăn. Dù vậy, ông Hoan cũng chỉ ra điểm sáng từ các mô hình liên doanh như Công ty Lương thực Phương Đông đã hoạt động rất hiệu quả nhờ quyền tự chủ từ lợi nhuận để lại.

Một trong những nguyên nhân sâu xa của sự trì trệ được ông Doãn Thanh Tuấn - Phó Cục trưởng Cục Phát triển Doanh nghiệp nhà nước (Bộ Tài chính) nhấn mạnh chính là năng lực thực thi và tâm lý e ngại, sợ sai của người đứng đầu. Cụ thể, việc chưa phân cấp phân quyền triệt để đã tạo ra "chỗ dựa" cho những người có tâm lý an toàn chuyển sang việc xin ý kiến và chờ phê chuẩn, từ đó làm lỡ cơ hội kinh doanh. Để giải quyết, ông đề xuất cần thiết lập cơ chế bảo vệ người dám nghĩ dám làm khi họ thực hiện công khai minh bạch và không vụ lợi.

Trong khi đó, ông Trần Công Hòa, Thành viên HĐTV Tổng công ty Đầu tư phát triển đường cao tốc Việt Nam (VEC) chia sẻ bài học về sự thay đổi thần tốc khi được "cởi trói" về vốn. Khi vốn điều lệ của VEC được tăng từ hơn 1.100 tỷ đồng lên hơn 39.000 tỷ đồng vào năm 2025, doanh nghiệp đã lập tức có đủ năng lực tài chính để huy động vốn xã hội và triển khai hàng loạt dự án trọng điểm như mở rộng tuyến TPHCM - Long Thành - Dầu Giây hay vành đai 4 Hà Nội.

Đưa ra các giải pháp cho giai đoạn 2026-2030, ông Phan Đức Hiếu - đại biểu chuyên trách của Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, khẳng định tinh thần của Luật Quản lý và Đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp số 68/2025/QH15 sẽ tách bạch rõ chức năng quản lý và chức năng chủ sở hữu. Ông Hiếu nhấn mạnh: “Cơ quan đại diện chủ sở hữu chỉ phê duyệt nội dung thuộc thẩm quyền, còn doanh nghiệp sẽ tự quyết định và tự chịu trách nhiệm tổ chức thực hiện mà không còn tình trạng lúng túng trong việc xin ý kiến".

Để nâng cao sức cạnh tranh, ông Phan Đức Hiếu đề xuất ba nhóm giải pháp gồm xử lý dứt điểm các tồn đọng về đất đai bằng cơ chế đặc thù, nâng cao chất lượng quản trị theo thông lệ quốc tế và đặc biệt là nâng cấp SCIC thành một quỹ đầu tư nhà nước chuyên nghiệp.

Theo ông, việc thoái vốn phải thực hiện theo cơ chế thị trường và triển vọng kinh doanh thay vì chạy theo các kế hoạch hành chính cứng nhắc. Chỉ khi những nút thắt này được tháo gỡ, khu vực doanh nghiệp Nhà nước mới thực sự trở thành lực lượng dẫn dắt, mở đường cho sự phát triển của toàn bộ nền kinh tế trong giai đoạn tới.