Thấy gì từ vai trò của ngoại giao văn hóa trong định hình hình ảnh quốc gia trên trường quốc tế?

Trong quan hệ quốc tế, uy tín của một quốc gia đôi khi quan trọng không kém sức mạnh quốc gia.

Trước khi các tuyên bố chính thức được công bố hay các hiệp định được ký kết, nhận thức về một đất nước đã được hình thành thông qua văn hóa, âm nhạc, điện ảnh, ẩm thực, cũng như ngôn ngữ, các triển lãm và lễ hội. Đó chính là không gian của ngoại giao văn hóa, nơi các quốc gia truyền tải bản sắc của mình với thế giới không phải bằng chính sách, mà bằng con người, sáng tạo và những trải nghiệm được sẻ chia.

Trong một thế giới ngày càng gắn kết, ngoại giao văn hóa hoạt động một cách âm thầm, bền bỉ, nhưng thường mang lại sức thuyết phục mạnh mẽ hơn nhiều so với các thông điệp chính trị truyền thống.

Ngoại giao văn hóa là gì?

Ngoại giao văn hóa là việc sử dụng các nguồn lực văn hóa nhằm thúc đẩy sự hiểu biết lẫn nhau và định hình nhận thức đối với công chúng ở nước ngoài. Những nguồn lực này bao gồm nghệ thuật, giáo dục, di sản, ngôn ngữ, thể thao, ẩm thực và văn hóa đại chúng.

Khác với ngoại giao chính thức, ngoại giao văn hóa không tìm cách tranh luận hay đàm phán, mà tập trung vào việc tạo ra sự gần gũi. Nỗ lực này xóa bỏ cảm giác xa lạ, giảm bớt nghi kỵ và thổi hồn vào hình ảnh của các quốc gia, khiến chúng trở nên gần gũi và thực tế hơn, thay vì chỉ là những khái niệm trừu tượng trên bản đồ.

Chính phủ có thể hỗ trợ quá trình này thông qua các viện nghiên cứu văn hóa, trung tâm văn hóa, chương trình trao đổi và sự kiện quốc tế, song tác động thực sự thường đến từ nghệ sĩ, sinh viên, đầu bếp, vận động viên và những người kể chuyện - những “Đại sứ không chính thức” của đất nước.

Đối với nhiều người, văn hóa là cuộc gặp gỡ đầu tiên của họ với một đất nước. Một bộ phim, một cuốn tiểu thuyết hay một món ăn có thể định hình nhận thức của một người rất lâu trước khi họ đặt chân đến du lịch, hay trước khi một nhà hoạch định chính sách bắt đầu thiết lập quan hệ.

Hình ảnh toàn cầu của Hàn Quốc là một ví dụ điển hình.

Thông qua âm nhạc, điện ảnh và truyền hình, K-pop, phim ảnh và các bộ phim truyền hình Hàn Quốc đã lan tỏa thông điệp về sự sáng tạo, hiện đại và giàu cảm xúc, đưa Hàn Quốc từ vị thế một cường quốc khu vực trở thành một trung tâm văn hóa toàn cầu.

Sự hiện diện văn hóa này đã thúc đẩy sự quan tâm mạnh mẽ của công chúng thế giới đối với ngôn ngữ, du lịch, giáo dục, và thậm chí cả công nghệ Hàn Quốc.

Tương tự, hình ảnh của nước Italy gắn liền với nghệ thuật, thời trang, ẩm thực và thiết kế. Những sản phẩm văn hóa xuất khẩu này củng cố nhận thức về sự tinh tế và bề dày di sản, hỗ trợ cho mọi thứ từ du lịch đến các thương hiệu xa xỉ và quan hệ quốc tế của quốc gia châu Âu.

Văn hóa không chỉ “trang trí” cho hình ảnh quốc gia, mà nó chính là yếu tố định danh quốc gia đó.

Sự đa dạng của ngoại giao văn hóa

Nhiều quốc gia đầu tư vào ngoại giao văn hóa thông qua các tổ chức chính thức ở nước ngoài. Đáng chú ý có Hội đồng Anh (British Council), Viện Pháp (Alliance Française), Viện Goethe hay Cervantes giúp thúc đẩy việc học ngôn ngữ, giáo dục và trao đổi văn hóa trên toàn thế giới.

Các tổ chức này hoạt động theo tầm nhìn dài hạn. Một sinh viên học ngoại ngữ ở nước ngoài có thể trở thành nhà lãnh đạo doanh nghiệp, học giả hay nhà hoạch định chính sách trong tương lai với tình cảm tự nhiên đối với quốc gia đó. Điều này tạo ra sức ảnh hưởng bền vững bắt nguồn từ trải nghiệm cá nhân, thay vì sự liên kết chính trị.

Đối với các cường quốc tầm trung và nhỏ, những thiết chế như vậy đặc biệt có giá trị, giúp duy trì sự hiện diện quốc tế một cách ổn định mà không mang sắc thái đối đầu của địa chính trị.

Bên cạnh đó, các chương trình trao đổi là một trong những công cụ hiệu quả nhất của ngoại giao văn hóa. Khi sinh viên, nghệ sĩ, nhà nghiên cứu và chuyên gia sinh sống, làm việc ở nước ngoài, họ xây dựng những mối quan hệ vượt qua những định kiến rập khuôn.

Các chương trình học bổng học thuật, chương trình lưu trú nghệ thuật hay trao đổi thanh niên góp phần thúc đẩy sự thấu hiểu giữa hai quốc gia. Quan trọng hơn, những chương trình này không chỉ quảng bá hình ảnh một quốc gia, mà còn tạo điều kiện để quốc gia đó biết lắng nghe.

Sự tương tác hai chiều này củng cố uy tín, bởi ngoại giao văn hóa hoạt động hiệu quả nhất khi mang lại cảm giác chân thành, thay vì chỉ là quảng cáo.

Những người từng tham gia các chương trình trao đổi sau này trở thành “cầu nối văn hóa”, định hình diễn ngôn trong truyền thông, học thuật và xã hội dân sự ngay cả khi chương trình đã kết thúc.

Ngoại giao văn hóa còn thể hiện qua cách một quốc gia trình bày lịch sử và giá trị của mình. Các bảo tàng, đài tưởng niệm và di sản văn hóa phản ánh cách quốc gia đó nhìn nhận bản thân và quá khứ.

Cách tiếp cận của Đức đối với ký ức lịch sử - thẳng thắn đối diện với di sản của Thế chiến II và nạn diệt chủng Holocaust, đã góp phần định hình hình ảnh một quốc gia đề cao trách nhiệm và minh bạch. Tương tự, ngoại giao tưởng niệm của Rwanda định hình bản sắc thời hậu diệt chủng xoay quanh sự tưởng nhớ và hòa giải.

Khi đó, ngoại giao văn hóa có thể phát đi thông điệp về trách nhiệm, khả năng phục hồi và vị thế đạo đức theo cách mà các tuyên bố chính thức khó có thể truyền tải trọn vẹn.

Đặc biệt, không phải mọi hoạt động ngoại giao văn hóa đều được tổ chức ở cấp cao.

Các lễ hội ẩm thực, giao lưu thể thao hay những tiếp xúc văn hóa thường nhật đôi khi lại có sức lan tỏa rộng nhất.

Ngoại giao ẩm thực là nỗ lực sử dụng ẩm thực quốc gia để tạo dựng hình ảnh tích cực. Ẩm thực Thái Lan, Mexico, Nhật Bản hay Lebanon đã trở thành những “đại sứ” toàn cầu, khiến các quốc gia này trở nên gần gũi và dễ tiếp cận hơn trong mắt công chúng quốc tế.

Thể thao cũng đóng vai trò quan trọng. Các giải đấu quốc tế, vận động viên thi đấu ở nước ngoài và các sáng kiến ngoại giao thể thao tạo ra sự gắn kết cảm xúc vượt qua rào cản ngôn ngữ và chính trị.

Những trải nghiệm văn hóa đời thường này được cho là định hình quan điểm công chúng mạnh mẽ hơn bất kỳ chiến dịch chính thức nào.

Vì sao ngoại giao văn hóa ngày càng quan trọng?

Ngoại giao văn hóa không phải không có thách thức. Nếu các câu chuyện văn hóa mang lại cảm giác bị sắp đặt, thiếu chân thực hoặc tách rời thực tế, chúng có thể phản tác dụng.

Ngoài ra, cũng tồn tại nguy cơ “áp đảo văn hóa”, khi các quốc gia có ảnh hưởng văn hóa lớn làm lu mờ bản sắc địa phương, thay vì thúc đẩy đối thoại. Ngoại giao văn hóa hiệu quả phải tôn trọng đa dạng và khuyến khích trao đổi hai chiều, thay vì chỉ truyền tải một chiều.

Trong kỷ nguyên hiện nay, văn hóa vẫn là một trong số ít không gian nơi sự thấu cảm có thể nảy nở. Văn hóa làm chậm lại nhịp đối thoại, khơi gợi sự tò mò thay vì đối đầu.

Đối với du khách, tiếp cận ngoại giao văn hóa đồng nghĩa với việc hiểu về địa điểm đó sâu sắc hơn những dòng tiêu đề trên báo chí. Đối với các nhà ngoại giao và nhà hoạch định chính sách, đó là lời nhắc rằng ảnh hưởng không chỉ đến từ chiến lược, mà còn từ sự kết nối.

Sau cùng, ngoại giao văn hóa định hình hình ảnh quốc gia trên trường quốc tế bởi nỗ lực này chạm tới một giá trị phổ quát: khát vọng được nhìn nhận, được thấu hiểu và được tôn trọng.

Và trong các vấn đề toàn cầu, chính những khát vọng ấy đôi khi có sức mạnh định hình cục diện mạnh mẽ không kém gì quyền lực.

(theo Modern Diplomacy)

Ngọc Mai