Tính cách con người vùng đất Nam Bộ

Lời kể ấy của học giả Nguyễn Hiến Lê được lưu lại vào những năm 50 của thế kỷ trước, khi đồng bào miền Bắc và miền Trung còn chưa hiểu nhiều về con người của vùng đất Nam Bộ.

Miền Nam là vùng đất mới với lịch sử tính từ khi thiết lập nền hành chánh mới chỉ chưa gần 330 năm, so với lịch sử mấy nghìn năm của miền Bắc và trên 700 năm của miền Trung thì rất ngắn ngủi. Ngoại trừ những dân tộc bản địa lâu đời trên vùng đất Nam Bộ và người nước ngoài, còn lại gần như tất cả người Kinh đều có gốc gác từ miền Bắc với những người đặt chân sớm nhất lên vùng đất này được xác định là theo chân bà Ngọc Vạn vô xứ Đồng Nai những năm đầu thế kỷ 17.

Khí hậu, thời tiết và môi trường sống được ưu đãi tạo nên tính phóng khoáng của người Nam bộ - Ảnh minh họa

Có lẽ một trong những tính cách nổi bật của người Nam Bộ chính là hào sảng. Tính cách người Nam Bộ hào sảng do đâu? Đã có nhiều nghiên cứu, nhiều cuốn sách giải mã tính cách đặc biệt này. Đa phần các nghiên cứu đều cho rằng Nam Bộ là vùng đất mới, vùng đất phì nhiêu. Những lưu dân người Việt trong cuộc thiên di tìm về vùng đất mới ở phương Nam những năm từ thế kỷ 17, 18 đã gặp vùng đất phì nhiêu này. Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức viết: “Còn bầu, cá, rau rất nhiều thứ, không thể chép hết được. Tóm lại, các thứ rau đậu, dưa khoai, rau chỉ để ăn điểm tâm hay nấu món ăn mà thôi, chưa từng phơi khô, mài làm bột để trữ dùng trợ đói. Vì là người Gia Định ngày ba bữa đều ăn cơm cá, cháo gạo cũng ít ăn, huống chi là thứ khác, do thóc thừa thãi, hàng năm không mất mùa đói kém nên như thế”. Ở Nam Bộ xưa, nhiều khi không phải gieo trồng vẫn có lúa gạo để ăn, đó là lúa mọc tự nhiên, gọi là lúa ma, lúa trời. Cá tôm, rau củ ê hề, trái cây đủ loại, mùa nào thức ấy đủ cả. Thiên nhiên đã ưu đãi hào phóng cho vùng đất Nam Bộ, bởi vậy, tính cách hào sảng của người Nam Bộ có lẽ cũng được hình thành từ chính đặc điểm tự nhiên này.

Những lưu dân người Việt đến vùng đất này bắt đầu từ miền ngũ Quảng, đó là Quảng Bình, Quảng Trị, Quảng Đức (Thừa Thiên - Huế), Quảng Nam, Quảng Nghĩa (Ngãi) do sự khuyến khích của các chúa Nguyễn khi ấy. Đa phần trong số họ là những người có tư tưởng phóng khoáng, ít chịu sự câu thúc của lễ giáo phong kiến mà cụ thể là Nho giáo. Cá biệt, có những người “dọc ngang nào biết trên đầu có ai”. Vùng đất mới phì nhiêu nhiều sản vật, cộng với tính cách phóng khoáng đã tạo ra tính cách hào sảng của người Nam Bộ truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Có thể có những giải thích khác nhau nữa, nhưng tính cách hào sảng người Nam Bộ là thật và không phải bàn cãi.

Những bình nước mát miễn phí rất sạch sẽ và hợp vệ sinh đứng khiêm tốn ở các gốc cây bên đường là những hình ảnh phổ biến ở nhiều tỉnh thành Nam Bộ hiện nay. Những quầy hàng ai thừa thì cho, ai thiếu thì nhận xuất hiện ở nhiều nơi như TP.HCM, Cần Thơ, Đồng Nai, Bình Dương, Tây Ninh. Đặc biệt mấy năm trước đây, Tỉnh đoàn Tây Ninh còn sáng tạo cả những chương trình “tập treo”, “viết treo” (những người có ủng hộ và treo lên để những người thiếu đến nhận. Cách thực hiện này vừa giúp những người cần chia sẻ thực hiện tâm nguyện của mình, vừa giúp người nhận không phải băn khoăn khi không biết người cho tặng là ai)… Tết đến, có cả những quầy gạo đã được đóng gói cẩn thận mỗi bịch 10 kg, ai cần thì lấy. Mấy năm trước, tại một quầy gạo như vầy, một chị mua bán ve chai (đồng nát) lấy một bịch rồi tần ngần ngỏ lời muốn xin một bịch nữa cho người bạn không có điều kiện đến và được vui vẻ chấp nhận. Họ thiếu nhưng không tham, lấy phần mình nhưng chỉ lấy đủ còn để phần cho người khác. Có những người mở tiệm sửa xe, bơm vá, sửa dép miễn phí cho người nghèo.

Người Nam Bộ hào sảng, hiếu khách, bộc trực - Ảnh minh họa

Quán cơm 2.000 đồng của ông Nam Đồng - nguyên Tổng biên tập Báo Pháp luật TP.HCM đã được mở ra ở rất nhiều điểm khác nhau. Giá một phần cơm chỉ 2.000 đồng nhưng đảm bảo đầy đủ chất dinh dưỡng cần thiết và có đủ các món ăn. Chi phí để duy trì quán cơm này do nhiều rất nhiều người trong xã hội đóng góp. Công sức phục vụ do nhiều người tự nguyện đến làm, trong đó có rất nhiều sinh viên, học sinh. Khách hàng cũng rất đa dạng và có cả những người nổi tiếng thường xuyên là thực khách của quán, trong đó có vợ chồng ông Trương Tấn Sang, nguyên Chủ tịch nước.

Nam Bộ đất rộng, người thưa, sản vật giàu có nên tính cách người Nam Bộ rộng rãi là điều dễ hiểu. Có lẽ không có nơi nào như ở Nam Bộ, trong mua bán, ở cái thời mà người ta gọi những người làm nghề buôn bán là con buôn, thì người Nam Bộ gọi họ là bạn hàng. Một chục ở miền Nam không bao giờ là 10 mà thường 12, 14, 15 và có khi lên đến 18.

Ở Nam Bộ những năm xa xưa hầu như cái ăn, cái mặc không thiếu, người ta chỉ thiếu mỗi… bạn nhậu. Vậy nên, mỗi khi có bạn là vui tới bến, nhậu tới bến. Cái nhậu của người Nam Bộ cũng rất đặc sắc, bởi nhậu không phải để ngâm hoa, vịnh nguyệt mà nhậu vì có bạn, nhậu để vui và nhậu để chống bệnh tật vì rượu sẽ chống lại được khắc nghiệt của thủy thổ trên vùng đất mới.

Vì đất rộng, người thưa nên tâm hồn phóng khoáng, rộng rãi. Người Nam Bộ ngày xưa chủ yếu giao thương trên sông rạch chằng chịt nên cho dù ai đến từ vùng đất nào thì cũng cố gắng hòa nhập, điều chỉnh để chung sống cùng nhau. Có lẽ vì vậy mà Nam Bộ không có giọng địa phương, chỉ có giọng nói đồng nhất và nói thì ai ai cũng hiểu. Vì đất rộng, người thưa nên không may có người chết nằm xuống mà khóc lóc sẽ rất thê lương, vậy nên nhiều đám tang ở Nam Bộ không khóc mà …hát để đỡ thê lương.

Đa số người Nam bộ nếu không theo tôn giáo khác thì đều theo Phật giáo hoặc có tín ngưỡng Phật giáo. Đồng bào An Giang nhiều người theo Phật giáo Hòa Hảo, Tây Ninh theo đạo Cao Đài, đó là những tôn giáo nội sinh trong lòng dân tộc nên gẫn gũi với mọi người, có lẽ vì vậy mà nhiều người tin vào nhân quả nên luôn giữ gìn. Nhiều ngôi chùa, nhà thờ, thánh thất ở miền Nam có những dịp rất đông nhưng hầu như rất trật tự và không xảy ra chen lấn, giày dép để ngoài cửa và cũng không bao giờ mất hay thất lạc. Đặc biệt, ở Nam bộ vô cùng hiếm nếu không muốn nói là không có tình trạng cướp lộc ở đình chùa…

Cốt cách người Việt dù ở vùng miền nào cũng đều có những nét tương đồng. Nói về tính cách người Nam Bộ mà như trong bài viết này mới chỉ là “cưỡi máy bay xem hoa”. Nêu lên những tính cách đặc trưng, tốt đẹp của người Nam Bộ cũng là cách giúp người Việt ở mọi vùng miền hiểu nhau hơn để hướng tới một nền văn hóa văn minh, nhân bản.

Vũ Trung Kiên