Theo dấu hào kiệt thời Lê Trung hưng ở xứ Thanh

Di tích phủ Trịnh trên vùng đất Biện Thượng.

Chiều xuống trên vùng đất cổ Biện Thượng, nơi phủ Trịnh vẫn lặng lẽ trong ánh nắng cuối ngày. Không còn quy mô của một phủ chúa từng rộng hàng chục mẫu với nhiều dinh thự uy nghi, nơi đây giờ chỉ còn ngôi nhà ngói bảy gian, khoảng sân, tường bao và cổng phủ. Chính từ không gian ấy, câu chuyện về Minh Khang Thái vương Trịnh Kiểm (1503-1570) dần mở ra.

Từ khi còn trẻ, Trịnh Kiểm đã theo Triệu Tổ Hoàng đế Nguyễn Kim giương cao ngọn cờ “phù Lê, diệt Mạc”. Nhận thấy tài năng của Trịnh Kiểm, Triệu Tổ Hoàng đế Nguyễn Kim đã gả con gái là Ngọc Bảo cho ông. Năm 1545, sau khi Triệu Tổ Hoàng đế Nguyễn Kim qua đời, quyền chỉ huy quân sự được trao cho Trịnh Kiểm. Cũng trong năm ấy, ông được cử giữ chức Tiết chế các sư thủy bộ chư doanh, tước Lượng Quốc công. Suốt 32 năm cầm quân, Thái vương Trịnh Kiểm đánh đông dẹp bắc, lập nhiều công trạng, được sử sách ghi nhận là nhà chính trị, quân sự tài ba, người đặt nền móng vững chắc cho quyền uy của họ Trịnh thời Lê Trung hưng.

Tên tuổi, sự nghiệp của Minh Khang Thái vương Trịnh Kiểm gắn liền với những trận đánh lớn. Sách “Đại Việt thông sử” của Lê Quý Đôn ghi lại trận phục kích năm 1555 khi Mạc Kính Điển đưa 100 chiến thuyền vào Thanh Hóa. Thái vương Trịnh Kiểm là người tổ chức bố trí phục binh, chờ quân Mạc đi qua Kim Sơn rồi bất ngờ phát lệnh tiến công. Hai bên bờ sông vang vọng tiếng vó ngựa, thủy quân và bộ binh đồng loạt đánh chặn, phá tan đội quân Mạc, buộc Mạc Kính Điển thu tàn quân chạy về kinh sư. Chiến thắng ấy trở thành một trong những chiến công hiển hách của Thái vương Trịnh Kiểm trong sự nghiệp trung hưng nhà Lê.

Rời Biện Thượng, hành trình theo chân các hào kiệt thời Lê Trung hưng đưa chúng tôi đến với ngôi đền thờ Tiến sĩ Nguyễn Quán Nho, tọa lạc khu phố 5, xã Thiệu Hóa. Không đồ sộ, bề thế, ngôi đền khiêm nhường nép mình trong khuôn viên xanh mát bóng cây. Sự giản dị ấy dường như cũng gợi nhắc về cuộc đời của vị đại thần tài năng, đức độ, nổi tiếng thanh liêm.

Tiến sĩ Nguyễn Quán Nho mồ côi cha từ nhỏ, hai mẹ con sống lam lũ bằng nghề mò cua, bắt ốc, đan thừng. Những lần theo mẹ đi làm thuê, cậu bé vẫn thường áp tai vào vách nghe thầy giảng bài cho con chủ nhà, rồi lấy que củi vạch từng nét chữ trên nền đất. Cậu vẫn âm thầm nuôi chí lớn theo cách giản đơn, khiêm nhường như thế.

Sự ham học, ý chí vượt lên nghịch cảnh của cậu học trò nghèo năm ấy đã được đền đáp xứng đáng. Trong khoa thi năm Đinh Mùi (1667), niên hiệu Cảnh Trị đời vua Lê Huyền Tông, Nguyễn Quán Nho xuất sắc đỗ đồng tiến sĩ. Trải qua nhiều đời vua, ông luôn là vị quan thanh liêm, được người đời ca tụng: “Tể tướng Vãn Hà, thiên hạ âu ca”.

Điểm dừng chân cuối của hành trình theo chân hào kiệt thời Lê Trung hưng là ngôi đền thờ tướng công Lê Trung Giang trên quê hương Hoằng Thanh. Giữa không gian làng quê thanh bình hôm nay, người dân nơi đây luôn tự hào câu chuyện về vị võ tướng có sức khỏe hơn người, tính cương trực, luôn giúp đỡ người nghèo khó. Khi xã hội rối ren, nhiều toán du thủ du thực nổi lên cướp bóc, hà hiếp dân lành, tướng công Lê Trung Giang đã tập hợp trai tráng trong làng, tự rèn vũ khí, dẹp yên bọn cướp, đem lại cuộc sống bình yên cho mọi người.

Đồng lòng với mục tiêu trung hưng nhà Lê, tướng công Lê Trung Giang đã mang lực lượng do mình tổ chức gia nhập quân đội nhà Lê, dốc sức đánh đuổi quân Mạc, lập nhiều chiến công. Trải qua bốn triều vua, gồm: Lê Trang Tông (1533-1548), Lê Trung Tông (1548-1556), Lê Anh Tông (1556-1573), Lê Thế Tông (1573-1599), ông đều được trọng dụng, giao nhiều trọng trách.

Dưới triều vua Lê Thế Tông, ông được phong “Uy vũ Công thần Đặc tiến kim tử vinh lộc đại phu”, “Phụ quốc thượng tướng quân Đề đốc Tĩnh Quận công”, được ban thưởng bốn đôi đũa ngà, bức trướng “Khải văn võ đường” và cấp 30 mẫu lộc điền tại quê hương.

Nhà Lê Trung hưng tồn tại suốt hơn 2 thế kỷ (1533-1788), ghi dấu một giai đoạn đặc biệt trong tiến trình lịch sử dân tộc. Dẫu hình thành giữa thời cuộc đầy biến động, chính sự rối ren và chiến sự liên miên, nhà Lê Trung hưng vẫn để lại nhiều dấu ấn trên các lĩnh vực chính trị, quân sự, kinh tế, giáo dục - khoa cử và văn hóa - xã hội. Cùng với tài thao lược của nhiều vị chúa Trịnh như: Trịnh Kiểm, Trịnh Tùng, Trịnh Sâm..., trong các thế kỷ XVI - XVIII, chính quyền Lê - Trịnh rất coi trọng giáo dục khoa cử, tiến hành nhiều cuộc cải cách thi cử ở cả thi Hương và thi Hội nhằm tuyển chọn nhân tài phục vụ triều đình, góp sức xây dựng đất nước.

Theo dấu các hào kiệt thời Lê Trung hưng trên mảnh đất xứ Thanh cũng là cách để mỗi thế hệ hôm nay chạm vào chiều sâu của mạch nguồn quê hương, hiểu hơn về một giai đoạn đặc biệt trên tiến trình lịch sử dân tộc. Cũng từ cuộc đời và sự nghiệp của những hào kiệt ấy, mỗi chúng ta nhận thức sâu sắc rằng: những giá trị của lòng trung nghĩa, của trí tuệ và tinh thần vì nước vì dân vẫn vẹn nguyên sức sống, trở thành di sản tinh thần nối tiếp qua nhiều thế hệ.

Bài và ảnh: Đăng Khoa

*Bài viết sử dụng tư liệu trong cuốn sách “Văn quan, võ tướng xứ Thanh” của tác giả Trần Văn Thịnh; kỷ yếu Hội thảo khoa học “Kinh đô Vạn Lại - Yên Trường trong lịch sử vương triều Lê”.