Thực phẩm siêu chế biến ảnh hưởng thế nào đến sự phát triển của trẻ?

Trong nhịp sống hiện đại, nhiều gia đình bận rộn hơn, thời gian chuẩn bị bữa ăn cho trẻ ít hơn, trong khi các sản phẩm ăn liền, ăn nhanh, đóng gói sẵn lại ngày càng phổ biến. Chỉ cần vài phút, cha mẹ có thể chuẩn bị cho con một gói mì, chiếc xúc xích, hộp bánh, ly sữa có hương vị, gói snack, nước trái cây đóng hộp hoặc phần gà rán mua sẵn. Những lựa chọn này tiện lợi, dễ mua, trẻ thường thích ăn và với người lớn đây là cách để "giải quyết nhanh" một bữa phụ hoặc thậm chí một bữa chính. Tuy nhiên, nếu loại thực phẩm này xuất hiện quá thường xuyên trong khẩu phần của trẻ, sự tiện lợi trước mắt có thể phải đánh đổi bằng những nguy cơ lâu dài đối với sức khỏe, thói quen ăn uống và sự phát triển của trẻ.

Thực phẩm siêu chế biến là nhóm thực phẩm được sản xuất qua nhiều công đoạn công nghiệp, thường chứa nhiều thành phần mà bếp ăn gia đình ít sử dụng, như chất tạo ngọt, chất tạo màu, hương liệu, chất nhũ hóa, chất bảo quản, chất điều vị hoặc các dạng tinh chế của đường, tinh bột, chất béo và đạm. Không phải cứ thực phẩm đóng gói là xấu, và cũng không phải sản phẩm công nghiệp nào cũng cần loại bỏ hoàn toàn. Vấn đề nằm ở chỗ nhiều thực phẩm siêu chế biến thường có đậm độ năng lượng cao, nhiều đường, muối, chất béo không có lợi, nhưng lại ít chất xơ, vitamin, khoáng chất và các thành phần tự nhiên có lợi cho sức khỏe. Khi trẻ ăn nhóm thực phẩm này quá thường xuyên, khẩu phần dễ mất cân đối.

Khi trẻ ăn nhóm thực phẩm này quá thường xuyên, khẩu phần dễ mất cân đối. Ảnh: minh hoạ (AI)

Điều đáng lo là thực phẩm siêu chế biến hiện nay không chỉ xuất hiện dưới dạng "đồ ăn vặt" dễ nhận biết như snack, bánh kẹo, nước ngọt, xúc xích, khoai tây chiên hay mì ăn liền. Nhiều sản phẩm được thiết kế riêng cho trẻ em cũng có thể thuộc nhóm này: bánh ăn dặm, ngũ cốc ăn sáng có đường, sữa chua uống nhiều đường, nước trái cây đóng hộp, bánh quy "bổ sung canxi", đồ uống "tăng năng lượng", kem, thạch, kẹo dẻo vitamin hoặc các loại thực phẩm đóng gói có hình ảnh nhân vật hoạt hình bắt mắt. Bao bì thường dùng những từ như "giàu dinh dưỡng", "bổ sung vitamin", "từ trái cây", "vị sữa", "tăng chiều cao", "thông minh", "tiện lợi cho bé", khiến cha mẹ dễ cảm thấy yên tâm. Nhưng nếu đọc kỹ nhãn dinh dưỡng, nhiều sản phẩm lại chứa lượng đường, muối hoặc chất béo khá cao so với nhu cầu của trẻ.

Trẻ em là nhóm đặc biệt dễ bị ảnh hưởng bởi thực phẩm siêu chế biến. Thứ nhất, vị giác của trẻ đang trong quá trình hình thành. Khi thường xuyên tiếp xúc với vị quá ngọt, quá mặn, quá béo hoặc hương liệu đậm, trẻ dễ quen với "vị mạnh" và giảm hứng thú với thực phẩm tự nhiên như rau, củ, quả tươi, cá, trứng, đậu, thịt nạc hoặc các món hấp, luộc, kho nhạt. Nhiều cha mẹ than rằng con không chịu ăn rau, không thích cá, chê cơm nhà nhạt, nhưng lại rất thích xúc xích, gà rán, bánh snack, mì gói hoặc nước ngọt. Đây không chỉ là chuyện trẻ "khó tính", mà có thể là kết quả của quá trình vị giác bị dẫn dắt bởi những thực phẩm có hương vị công nghiệp quá hấp dẫn.

Thứ hai, thực phẩm siêu chế biến thường dễ ăn nhanh và khó tạo cảm giác no bền vững. Trẻ có thể ăn hết một gói bánh hoặc uống một hộp nước ngọt rất nhanh, nhưng sau đó vẫn không nhận được đủ chất đạm, chất xơ và vi chất cần thiết. Những thực phẩm giàu đường và tinh bột tinh chế có thể làm trẻ nhanh có cảm giác "đầy năng lượng" trong thời gian ngắn, nhưng cũng dễ đói lại, thèm ăn tiếp hoặc cáu gắt khi đường huyết dao động. Nếu bữa phụ của trẻ thường xuyên là bánh kẹo, nước ngọt, sữa có đường, snack thay vì trái cây tươi, sữa ít đường, sữa chua ít đường, khoai, trứng, ngô, các loại hạt phù hợp độ tuổi hoặc bữa phụ tự chuẩn bị, tổng khẩu phần trong ngày dễ dư năng lượng nhưng thiếu chất lượng.

Thứ ba, thực phẩm siêu chế biến có thể làm tăng nguy cơ thừa cân, béo phì và rối loạn chuyển hóa nếu sử dụng thường xuyên trong thời gian dài. Điều này không xảy ra chỉ sau một vài lần ăn gà rán hay uống nước ngọt, mà là hậu quả tích lũy của thói quen ăn uống lặp lại. Khi trẻ thường xuyên nạp thực phẩm giàu năng lượng, nhiều đường, nhiều chất béo, trong khi ít vận động, ngủ không đủ và dùng màn hình nhiều, cơ thể dễ tích lũy mỡ vượt mức cần thiết. Thừa cân ở trẻ em không nên bị nhìn nhận như một khiếm khuyết ngoại hình đáng chê trách, mà cần được hiểu là một vấn đề sức khỏe, có thể ảnh hưởng đến sức bền, giấc ngủ, khả năng vận động, huyết áp, chuyển hóa đường, mỡ máu và nguy cơ mắc các bệnh mạn tính sau này.

Thực phẩm siêu chế biến còn liên quan đến nguy cơ sâu răng, táo bón và thiếu vi chất. Đồ uống có đường, bánh kẹo, bánh ngọt, nước trái cây đóng hộp hoặc sữa uống nhiều đường nếu dùng thường xuyên có thể làm tăng nguy cơ sâu răng, nhất là khi trẻ uống rải rác trong ngày hoặc uống trước khi ngủ mà không vệ sinh răng miệng tốt. Các món ăn nhanh, snack, mì ăn liền, xúc xích thường ít chất xơ; nếu được dùng thay cho rau, củ, quả và ngũ cốc nguyên hạt trong khẩu phần, có thể góp phần khiến trẻ bị táo bón. Đặc biệt, một trẻ vẫn tăng cân nhưng khẩu phần nghèo rau, quả, cá, trứng, sữa phù hợp, đậu đỗ và thực phẩm tươi vẫn có thể thiếu sắt, kẽm, vitamin D, canxi, folate hoặc các vi chất cần thiết cho miễn dịch và phát triển.

Một khía cạnh khác ít được chú ý là thực phẩm siêu chế biến ảnh hưởng đến hành vi ăn uống của trẻ. Những sản phẩm này thường được thiết kế để trẻ "ăn mãi không chán": vị đậm, giòn, ngọt, béo, bao bì đẹp, phần ăn tiện cầm nắm, quảng cáo hấp dẫn. Khi trẻ quen với việc luôn có snack trong cặp, bánh kẹo sau giờ học, nước ngọt khi đi chơi, xúc xích khi đói hoặc mì gói khi cha mẹ bận, trẻ có thể hình thành thói quen ăn theo sự tiện lợi và cảm xúc hơn là theo nhu cầu cơ thể. Trẻ cũng dễ đòi mua thực phẩm theo quảng cáo hoặc theo bạn bè, khiến cha mẹ khó kiểm soát môi trường thực phẩm trong gia đình.

Tuy nhiên, thông điệp truyền thông sức khỏe không nên cực đoan theo kiểu "cấm tuyệt đối" mọi thực phẩm đóng gói. Trong thực tế, gia đình hiện đại vẫn có lúc cần sản phẩm tiện lợi. Điều quan trọng là cha mẹ biết phân biệt mức độ sử dụng và biết ưu tiên. Thực phẩm tươi, ít chế biến vẫn nên là nền tảng của bữa ăn hằng ngày. Thực phẩm siêu chế biến nếu có, chỉ nên là lựa chọn thỉnh thoảng, không thay thế thường xuyên bữa chính và không trở thành phần thưởng, công cụ dỗ trẻ hay món mặc định trong bữa phụ.

Trong bữa cơm gia đình, cần tăng sự hiện diện của thực phẩm tự nhiên. Ảnh: minh hoạ (AI)

Cha mẹ có thể bắt đầu bằng việc đọc nhãn thực phẩm. Hãy chú ý đến lượng đường, muối, chất béo bão hòa, năng lượng trên khẩu phần, danh sách thành phần và kích cỡ khẩu phần thực tế trẻ ăn. Một sản phẩm ghi "ít đường" chưa chắc là lựa chọn tốt nếu trẻ dùng nhiều lần trong ngày. Một loại nước trái cây ghi "từ trái cây thật" vẫn có thể chứa nhiều đường và ít chất xơ hơn trái cây nguyên quả. Một loại bánh ghi "bổ sung vitamin" không thể thay thế bữa ăn đa dạng. Nguyên tắc đơn giản là: danh sách thành phần càng dài, càng nhiều chất khó hiểu, càng nhiều đường, siro, hương liệu, chất tạo ngọt, chất điều vị thì càng cần cân nhắc.

Trong bữa ăn gia đình, hãy tăng sự hiện diện của thực phẩm tự nhiên. Bữa chính của trẻ nên có cơm hoặc tinh bột phù hợp, thực phẩm giàu đạm, rau, dầu mỡ hợp lý và trái cây. Bữa phụ có thể chọn sữa hoặc sữa chua ít đường, trái cây tươi, khoai, ngô, bánh mì nhỏ, trứng, đậu, phô mai phù hợp, hoặc các món đơn giản tự chuẩn bị. Nếu trẻ đã quen với đồ ăn siêu chế biến, cha mẹ nên giảm dần thay vì cắt đột ngột: giảm số lần mua, giảm kích cỡ khẩu phần, không tích trữ nhiều trong nhà, thay nước ngọt bằng nước lọc hoặc sữa phù hợp, thay snack bằng trái cây cắt miếng, sữa chua ít đường hoặc món ăn gia đình.

Trường học và cộng đồng cũng có vai trò quan trọng. Căng tin trường mầm non, khu vui chơi, lớp học thêm và môi trường quanh cổng trường nên hạn chế quảng cáo, bày bán thực phẩm nhiều đường, nhiều muối, nhiều chất béo. Giáo viên và nhân viên y tế học đường có thể phối hợp với phụ huynh để truyền thông về bữa phụ lành mạnh, nước uống phù hợp, vận động thể lực và thói quen ngủ. Khi cả gia đình, nhà trường và cộng đồng cùng tạo môi trường tốt, trẻ sẽ dễ hình thành thói quen ăn uống lành mạnh hơn.

Tóm lại, thực phẩm siêu chế biến không chỉ là câu chuyện của một gói bánh hay một ly nước ngọt. Đó là câu chuyện về môi trường thực phẩm, thói quen gia đình, sự tiện lợi của đời sống hiện đại và sức khỏe lâu dài của trẻ. Cha mẹ không cần quá lo lắng hay cấm đoán tuyệt đối, nhưng cần tỉnh táo trước quảng cáo, biết đọc nhãn, biết lựa chọn và biết đặt giới hạn. Một bữa ăn tốt cho trẻ không nhất thiết phải cầu kỳ, nhưng nên dựa trên thực phẩm tươi, đa dạng, ít chế biến và phù hợp độ tuổi. Sự tiện lợi có thể giúp cha mẹ tiết kiệm vài phút hôm nay, nhưng thói quen ăn uống lành mạnh mới là món quà bền vững cho sức khỏe của trẻ trong nhiều năm sau mà chúng ta không nên đánh đổi.