Thước đo hiệu quả của Cơ quan kiểm toán tối cao là những thay đổi thực chất
“Xét cho cùng, thước đo thực sự của một Cơ quan kiểm toán tối cao (SAI) không phải là số cuộc kiểm toán đã thực hiện, mà là những thay đổi nhờ các cuộc kiểm toán đó”, Tổng Kiểm toán Cơ quan Kiểm toán Quốc gia Malaysia Dato Seri Wan Suraya Wan Mohd Radzi nhấn mạnh.
Tổng Kiểm toán Cơ quan Kiểm toán Quốc gia Malaysia Dato Seri Wan Suraya Wan Mohd Radzi trình bày tham luận tại hội thảo.
Địa vị pháp lý quyết định phạm vi kiểm toán
Tại Hội thảo quốc tế “Cơ quan kiểm toán tối cao trong bối cảnh mới: Tầm nhìn, Thể chế và Đổi mới” sáng 27/10, Tổng Kiểm toán Cơ quan Kiểm toán Quốc gia Malaysia Dato Seri Wan Suraya Wan Mohd Radzi cho rằng, địa vị pháp lý quyết định phạm vi kiểm toán, mức độ độc lập của SAI và khả năng thúc đẩy hành động từ các phát hiện kiểm toán.
Tại Malaysia, nhiệm vụ và thẩm quyền hiến định của SAI được xác lập từ năm 1957, kết nối hoạt động kiểm toán với sự giám sát của cơ quan lập pháp, qua đó tạo cơ sở để Quốc hội xem xét việc quản lý, sử dụng nguồn lực công và yêu cầu các cơ quan có trách nhiệm giải trình.
Bà cho rằng, tính độc lập phải đi đôi với nhiệm vụ, thẩm quyền phù hợp, quyền tiếp cận thông tin, nguồn lực và chuyên môn cần thiết. Một SAI có tính độc lập nhưng phạm vi nhiệm vụ, thẩm quyền hạn chế, hoặc có thẩm quyền rộng nhưng thiếu cơ chế bảo đảm phù hợp, đều khó phát huy đầy đủ vai trò trong quản trị quốc gia.
Chia sẻ kinh nghiệm, Tổng Kiểm toán Malaysia cho biết, các sửa đổi năm 2024 đối với Đạo luật Kiểm toán năm 1957 tạo bước chuyển quan trọng trong kiểm toán khu vực công, với năm nội dung: mở rộng phạm vi kiểm toán đối với các tổ chức nhận bảo lãnh tài chính của Chính phủ; áp dụng cách tiếp cận kiểm toán theo dấu công quỹ; trao thẩm quyền ban hành hướng dẫn; kiến nghị xử lý sai phạm nghiêm trọng; và kiểm toán việc thực hiện kiến nghị.
Trong đó, phạm vi kiểm toán được mở rộng đến các tổ chức được chỉ định nhận tài trợ, khoản vay của Liên bang hoặc các Bang, các công ty mà Chính phủ nắm giữ trên một nửa vốn cổ phần đã góp và các tổ chức nhận bảo lãnh tài chính của Chính phủ. Theo bà Dato Seri Wan Suraya Wan Mohd Radzi, việc mở rộng này giúp kiểm toán xem xét những rủi ro tài chính công có thể phát sinh bên ngoài phạm vi thông thường của các bộ, cơ quan nhà nước.
Để triển khai, SAI Malaysia đã công bố trên Công báo 1.856 tổ chức thuộc khuôn khổ kiểm toán liên quan, đồng thời phát triển công cụ số e-SelfAudit để thu thập, phân tích thông tin. Đợt e-SelfAudit năm 2025 đã hoàn thành; kết quả được báo cáo Quốc hội lần đầu trong Báo cáo của Tổng Kiểm toán số 1/2026, trình ngày 23/2/2026. Qua phân tích, cơ quan kiểm toán nhận diện một số vấn đề liên quan đến mục tiêu doanh nghiệp, quản trị, chi trả cổ tức và tính bền vững tài chính.
Toàn cảnh hội thảo
Bà Dato Seri Wan Suraya Wan Mohd Radzi cho biết, trí tuệ nhân tạo (AI) và phân tích dữ liệu giúp xem xét lượng thông tin lớn, nhận diện các mẫu hình và rủi ro. Tuy nhiên, công nghệ không thể thay thế xét đoán chuyên môn; thông tin từ công cụ số vẫn phải được kiểm chứng trước khi đưa ra kết luận kiểm toán.
Một nội dung khác là cách tiếp cận kiểm toán theo dấu công quỹ, nhằm duy trì trách nhiệm giải trình khi nguồn lực công đi qua các tổ chức nằm ngoài ranh giới thông thường của cơ quan nhà nước. Cùng với đó, các hướng dẫn kiểm toán được ban hành để làm rõ yêu cầu đối với đơn vị được kiểm toán, bảo đảm thủ tục nhất quán và tăng cường tính minh bạch.
Đối với sai phạm nghiêm trọng, các sửa đổi trao quyền cho Tổng Kiểm toán kiến nghị biện pháp xử lý, đồng thời tăng cường phối hợp giữa các cơ quan có trách nhiệm. Malaysia cũng chú trọng kiểm toán việc thực hiện kiến nghị, nhằm xác minh các biện pháp khắc phục có xử lý được nguyên nhân của những điểm yếu và bảo đảm thu hồi tiền công quỹ hay không.
Theo dõi kiến nghị để tạo ra kết quả thực chất
Nhấn mạnh vai trò của hoạt động theo dõi sau kiểm toán, Tổng Kiểm toán Malaysia cho biết, cơ quan này sử dụng Bảng điều khiển của Tổng Kiểm toán (Auditor General’s Dashboard) để công chúng theo dõi các phát hiện chưa được xử lý và tiến độ khắc phục. Các vấn đề chỉ được khép lại khi có đủ bằng chứng chứng minh việc thực hiện, thay vì chỉ dựa vào khẳng định của đơn vị được kiểm toán.
Từ tháng 1/2024 - 30/9/2026, số tiền thu hồi gắn với hoạt động theo dõi thực hiện kiến nghị kiểm toán đạt 921,45 triệu ringgit Malaysia, gồm 741,19 triệu ringgit từ các cuộc kiểm toán cấp Liên bang và 180,26 triệu ringgit từ các cuộc kiểm toán cấp Bang. Khoản thu hồi đến từ hoàn trả, thu nộp ngân sách và tiền phạt.
Theo bà, kết quả này cho thấy hoạt động theo dõi kiến nghị được duy trì liên tục có thể chuyển hóa phát hiện kiểm toán thành kết quả tài chính đo lường được, với sự phối hợp của kiểm toán viên, đơn vị được kiểm toán và các cơ quan có trách nhiệm. Bên cạnh thu hồi tiền, việc theo dõi còn nhằm xác minh các biện pháp khắc phục có tăng cường kiểm soát và xử lý nguyên nhân của những điểm yếu lặp lại hay không.
Các đại biểu tham dự hội thảo.
Từ kinh nghiệm của Malaysia, bà Dato Seri Wan Suraya Wan Mohd Radzi nhấn mạnh: “Phép thử thực sự đến sau báo cáo”. Theo bà, thẩm quyền pháp lý phải được chuyển hóa thành hành động hiệu quả, và hành động hiệu quả phải mang lại kết quả có ý nghĩa. Nhiệm vụ và thẩm quyền mạnh hơn phải đi đôi với năng lực thể chế, hoạt động theo dõi việc thực hiện kiến nghị hiệu quả và cam kết chung về hành động khắc phục.
“Xét cho cùng, thước đo thực sự của một Cơ quan kiểm toán tối cao (SAI) không phải là số cuộc kiểm toán đã thực hiện, mà là những gì thay đổi nhờ các cuộc kiểm toán đó. Đây là cách kiểm toán khu vực công tăng cường trách nhiệm giải trình, xây dựng niềm tin của công chúng và mang lại giá trị lâu dài cho người dân”, Tổng Kiểm toán Cơ quan Kiểm toán Quốc gia Malaysia Dato Seri Wan Suraya Wan Mohd Radzi nhấn mạnh.
