Làm thế nào để xây dựng thương hiệu cho dược liệu vùng cao?

Từ lợi thế bản địa đến thương hiệu có giá trị

Việt Nam có nguồn tài nguyên dược liệu phong phú, với nhiều loài cây thuốc phân bố tại các vùng núi cao, nơi có điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng và độ cao đặc trưng. Đây là cơ sở quan trọng để phát triển những vùng nguyên liệu mang bản sắc riêng, tạo sinh kế cho đồng bào dân tộc thiểu số và từng bước nâng cao giá trị kinh tế của tài nguyên bản địa.

Không chỉ có lợi thế về điều kiện tự nhiên, nhiều địa phương miền núi còn lưu giữ tri thức sử dụng cây thuốc được truyền qua nhiều thế hệ. Nếu được nghiên cứu, kiểm chứng và khai thác phù hợp, nguồn tri thức này có thể góp phần định hướng phát triển sản phẩm, đồng thời tạo nên câu chuyện văn hóa riêng cho thương hiệu dược liệu địa phương.

Tuy nhiên, tiềm năng tự nhiên không đồng nghĩa với lợi thế thương mại. Một loại cây thuốc có thể sinh trưởng tốt ở vùng núi nhưng chưa chắc tạo ra sản phẩm có chất lượng đồng đều, đáp ứng yêu cầu sản xuất hoặc được thị trường đón nhận. Khoảng cách giữa việc sở hữu nguồn dược liệu và xây dựng thương hiệu có uy tín vẫn là bài toán cần giải quyết.

Theo thông tin được Bộ Y tế công bố, nguồn dược liệu trong nước vẫn đứng trước những thách thức về chất lượng, tính ổn định của nguồn cung, chế biến sâu và liên kết giữa các khâu trong chuỗi giá trị. Điều này cho thấy dư địa phát triển dược liệu nội địa còn đáng kể, nhưng muốn khai thác hiệu quả cần có nguồn nguyên liệu được kiểm soát, khả năng cung ứng ổn định và sản phẩm đáp ứng nhu cầu thị trường.

PGS.TS Phạm Thanh Huyền, Giám đốc Trung tâm Tài nguyên Dược liệu - Viện Dược liệu (Bộ Y tế), cho rằng: “Đây là vấn đề lớn cần có sự vào cuộc của các bộ, ban, ngành và đơn vị liên quan. Tuy nhiên, cần lựa chọn các dược liệu đặc trưng, có thế mạnh và lợi thế cạnh tranh để đầu tư phát triển”.

Ý kiến này gợi mở một hướng tiếp cận quan trọng: xây dựng thương hiệu dược liệu vùng cao không nên bắt đầu bằng việc phát triển tràn lan nhiều loại cây thuốc, mà cần xác định đúng những loài có giá trị, phù hợp với điều kiện sinh thái và có khả năng hình thành thị trường ổn định.

Lựa chọn đúng dược liệu, tránh phát triển theo phong trào

Trên thực tế, không phải địa phương miền núi nào cũng có điều kiện phát triển những loại dược liệu giống nhau. Mỗi vùng có đặc điểm khí hậu, đất đai, nguồn nước, độ cao và hệ sinh thái riêng. Vì vậy, việc lựa chọn cây trồng cần dựa trên kết quả điều tra tài nguyên, đánh giá điều kiện sinh thái, khả năng thích nghi, nhu cầu sử dụng và hiệu quả kinh tế.

Lựa chọn đúng dược liệu, tránh phát triển theo phong trào

Những loài dược liệu bản địa có giá trị, có khả năng phát triển thành vùng nguyên liệu ổn định và tạo ra sản phẩm khác biệt cần được ưu tiên nghiên cứu. Song song với đó, cần đánh giá khả năng nhân giống, năng suất, chất lượng hoạt chất, thời gian thu hoạch, chi phí sản xuất và nhu cầu thực tế của thị trường.

Đặc biệt, việc phát triển vùng trồng phải gắn với đầu ra. Nếu chỉ dựa vào phong trào hoặc kỳ vọng giá bán cao, người dân có thể mở rộng diện tích trong thời gian ngắn nhưng gặp khó khăn khi thu hoạch, tiêu thụ. Tình trạng cung vượt cầu không chỉ khiến người trồng chịu thiệt hại mà còn làm giảm niềm tin vào mô hình phát triển dược liệu.

Bởi vậy, trước khi mở rộng diện tích, địa phương cần xác định rõ doanh nghiệp hoặc đơn vị có nhu cầu thu mua, quy cách nguyên liệu, tiêu chuẩn chất lượng và sản lượng dự kiến. Đối với những loài có giá trị cao nhưng nguồn cung tự nhiên hạn chế, cần cân nhắc phương án bảo tồn, nhân giống và phát triển vùng trồng phù hợp thay vì khai thác ồ ạt.

Cách làm này giúp địa phương tập trung nguồn lực vào những sản phẩm thực sự có triển vọng, đồng thời hạn chế nguy cơ đầu tư dàn trải, thiếu tính liên kết và khó duy trì lâu dài.

Chuẩn hóa chất lượng để tạo dựng niềm tin

Một thương hiệu dược liệu muốn tồn tại bền vững cần được bảo chứng bằng chất lượng thực tế. Tên gọi gắn với địa danh, bao bì đẹp hay câu chuyện về nguồn gốc bản địa có thể tạo sự chú ý ban đầu, nhưng không thể thay thế các tiêu chuẩn về chất lượng, độ an toàn và khả năng truy xuất nguồn gốc.

Theo PGS.TS Phạm Thanh Huyền, việc phát triển dược liệu hiện nay đang hướng tới đáp ứng tiêu chuẩn GACP-WHO nhằm tạo nguồn nguyên liệu có chất lượng. Bà cho biết: “Giống cần đảm bảo đúng loài, có chất lượng; đất và nước vùng phát triển không bị ô nhiễm và đạt theo tiêu chuẩn, có quy trình kỹ thuật nhân giống, trồng, chế biến theo GACP-WHO hoặc theo tiêu chuẩn hữu cơ,… Dược liệu thu hoạch đạt Dược điển Việt Nam hiện hành”.

Những yêu cầu này cho thấy chất lượng dược liệu không chỉ được quyết định ở thời điểm thu hoạch mà phải được kiểm soát xuyên suốt quá trình sản xuất. Việc xác định đúng loài, sử dụng giống đạt yêu cầu, đánh giá điều kiện đất và nước, áp dụng quy trình kỹ thuật phù hợp là những yếu tố nền tảng để tạo ra nguồn nguyên liệu ổn định.

Trong đó, GACP-WHO là bộ nguyên tắc thực hành tốt nuôi trồng và thu hái cây thuốc của Tổ chức Y tế thế giới. Việc áp dụng tiêu chuẩn cần phù hợp với từng loài dược liệu và điều kiện sản xuất cụ thể, đồng thời được duy trì thực chất thay vì chỉ dừng ở hồ sơ hoặc chứng nhận ban đầu. Với những vùng trồng định hướng sản xuất hữu cơ, các yêu cầu tương ứng cũng cần được đáp ứng và chứng minh theo tiêu chuẩn áp dụng.

Bên cạnh khâu nuôi trồng và thu hái, sơ chế, chế biến và bảo quản cũng có vai trò quan trọng. Dược liệu sau thu hoạch cần được xử lý đúng quy trình, hạn chế nguy cơ nhiễm bẩn, nấm mốc, lẫn tạp chất hoặc suy giảm chất lượng trong quá trình vận chuyển, lưu kho. Các chỉ tiêu chất lượng phải được kiểm tra theo chuyên luận, tiêu chuẩn áp dụng và yêu cầu chuyên môn tương ứng; dược liệu dùng làm thuốc cần đáp ứng Dược điển Việt Nam hiện hành hoặc tiêu chuẩn chất lượng hợp lệ được áp dụng.

Cùng với đó, hệ thống truy xuất nguồn gốc cần được xây dựng từ vùng trồng đến cơ sở chế biến và phân phối. Người mua cần có khả năng nhận biết sản phẩm đến từ đâu, được trồng hoặc thu hái theo quy trình nào, do đơn vị nào chịu trách nhiệm và đáp ứng tiêu chuẩn gì. Khi thông tin minh bạch, chất lượng được kiểm soát và duy trì ổn định, thương hiệu mới có cơ sở tạo dựng niềm tin lâu dài.

Đây cũng là hướng đi phù hợp với định hướng phát triển ngành Dược Việt Nam tại Quyết định số 1165/QĐ-TTg ngày 9/10/2023 của Thủ tướng Chính phủ về Chiến lược quốc gia phát triển ngành Dược Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, trong đó đặt ra yêu cầu phát triển dược liệu gắn với nâng cao năng lực sản xuất trong nước và bảo đảm chất lượng sản phẩm.