Thuốc lá và vòng xoáy nghèo hóa hộ gia đình

Đằng sau mỗi điếu thuốc là một bài toán kinh tế nhức nhối ở bình diện hộ gia đình. Ảnh: Nhung Nguyễn

Khi tiền mua thuốc lá lấn át những khoản chi thiết yếu

Nhắc đến hiểm họa từ khói thuốc, những con số về bệnh tật và tử vong thường được đặt lên hàng đầu. Thế nhưng, đằng sau mỗi điếu thuốc còn là một bài toán kinh tế nhức nhối ở bình diện hộ gia đình. Theo các chuyên gia, dù chi tiêu cho thuốc lá không phải là nguyên nhân duy nhất quyết định mức sống, nhưng khi những người có nguồn lực hạn chế liên tục cắt xẻ ngân sách cho thói quen này, đồng nghĩa với việc dòng tiền bị tước đoạt khỏi các nhu cầu sống còn khác. Các nhà nghiên cứu gọi đó là hiệu ứng “lấn át” trong chi tiêu.

Dữ liệu từ Điều tra mức sống hộ gia đình Việt Nam (VHLSS) qua các năm cho thấy một thực tế xót xa: chi tiêu cho thuốc lá làm bóp méo tỷ trọng ngân sách, ép các khoản chi cho thực phẩm, giáo dục, quần áo, giao thông và chăm sóc sức khỏe phải lùi lại phía sau. Trong đó, giáo dục là lĩnh vực chịu tổn thương nặng nề nhất. Nghiên cứu công bố trên tạp chí quốc tế Tobacco Control cũng khẳng định, hiệu ứng lấn át chi tiêu này hiện diện rõ nét nhất ở các hộ gia đình có thu nhập thấp, vùng nông thôn, vùng sâu vùng xa, tạo ra vòng lẩn quẩn của sự bất bình đẳng và đói nghèo.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) từng nhiều lần cảnh báo, với nhiều người nghèo, khoản chi cho thuốc lá chiếm tỷ trọng đáng kể trong thu nhập. Thay vì đầu tư cho tri thức hay dinh dưỡng gia đình, những đồng tiền mồ hôi nước mắt lại hóa thành khói xám. Câu chuyện vượt ra ngoài biên giới của một cá nhân tiêu bao nhiêu tiền mỗi ngày; vấn đề cốt lõi là khoản tiền ấy đã tước đoạt đi cơ hội đổi đời của cả một thế hệ phía sau.

Từ khoản chi nhỏ đến gánh nặng kinh tế dài hạn

Nếu những thiệt hại tài chính từ việc mua thuốc lá mới chỉ là “phần nổi của tảng băng chìm”, thì những tổn thất do bệnh tật gây ra có thể tạo ra gánh nặng lớn hơn đối với mỗi gia đình và toàn xã hội.

Gánh nặng ấy không dừng lại ở hóa đơn tiền thuốc khi bạo bệnh gõ cửa mà còn ở việc khi người trụ cột gục ngã vì các căn bệnh mạn tính, gia đình họ bị mất đi nguồn thu nhập chính, đồng thời, phải gánh chịu những khoản chi phí điều trị khổng lồ, kéo dài. Theo Nghiên cứu Gánh nặng Bệnh tật Toàn cầu, khói thuốc cướp đi sinh mạng của khoảng 103.000 người mỗi năm tại Việt Nam, bao gồm 84.500 ca tử vong do hút thuốc chủ động và 18.800 người tử vong do các bệnh liên quan đến hút thuốc thụ động - một con số vượt xa nhiều thảm họa dịch bệnh khác.

Hơn 56% hộ gia đình Việt Nam có ít nhất một người hút thuốc. Ảnh: Nhung Nguyễn

Ở góc độ kinh tế, báo cáo của WHO ước tính chi phí y tế và kinh tế do thuốc lá gây ra tại Việt Nam lên tới 108.700 tỷ đồng mỗi năm (tương đương 1,14% GDP). Nếu cộng thêm tổn thất về môi trường (phá rừng, rác thải nhựa, ô nhiễm nguồn nước) khoảng 99.000 tỷ đồng, tổng thiệt hại kép mà thuốc lá "đốt cháy" lên tới hơn 2% GDP quốc gia. Đáng ngại hơn, hơn 45 triệu người dân đang phải đối diện nguy cơ mắc bệnh, và phần lớn những người tử vong sớm vì các bệnh liên quan đến thuốc lá lại nằm trong độ tuổi lao động.

Phía sau những con số thống kê khô khan là những nỗi đau muộn màng và sự hối hận tột cùng khi "bản án" bệnh tật gõ cửa. Câu chuyện của anh Đ.T.B. (ở Hà Nội) là một minh chứng xót xa. Có thâm niên hút thuốc 20 năm, trung bình 2 bao mỗi ngày, anh B. luôn tự tin vào cơ thể hoàn toàn khỏe mạnh của mình. Thế nhưng, chỉ sau một tuần xuất hiện triệu chứng ho húng hắng và đau tức ngực, kết quả chẩn đoán tại Bệnh viện Đa khoa Medlatec khiến anh như chết lặng: ung thư phổi giai đoạn IV đã di căn tuyến thượng thận và hạch trung thất.

Cầm tờ kết quả trên tay, người đàn ông bàng hoàng nhận ra những lời can ngăn của vợ con trước kia đã bị mình phớt lờ. "Tôi thực sự quá hối hận...", anh B. nghẹn ngào. Sự đánh đổi đắt giá ấy không chỉ tước đi sức khỏe của bản thân, mà còn đẩy gia đình vào cú sốc lớn, khi gánh nặng tài chính và nỗi lo mất đi trụ cột đang đè nặng lên những người thân ở lại.

Có thể thấy, công cuộc phòng, chống tác hại thuốc lá chưa bao giờ chỉ đơn thuần là câu chuyện bảo vệ sức khỏe. Ở cấp độ mỗi gia đình, đó là cuộc chiến giành giật lại nguồn lực sinh kế, ngăn chặn những bi kịch tài chính được báo trước từ bệnh tật, và giữ lại trọn vẹn những giấc mơ còn dang dở cho con trẻ. Khi một điếu thuốc được dập tắt, ấy là lúc một cơ hội thoát nghèo được thắp lên, trả lại sự bình yên và phồn vinh cho từng mái ấm trên hành trình phát triển bền vững của đất nước./.