Tiến sĩ Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch Hội Không khí sạch Việt Nam: Hà Nội triển khai vùng phát thải thấp là giải pháp cấp thiết

Thành phố Hà Nội triển khai thí điểm Vùng phát thải thấp tại vùng lõi phường Hoàn Kiếm từ ngày 1-7 tới. Ảnh: ST

Ô nhiễm không khí đang trở thành một trong những thách thức lớn nhất đối với thành phố Hà Nội. Trong bối cảnh phát thải từ giao thông đường bộ vẫn là nguồn gây ô nhiễm chủ yếu tại khu vực nội đô, việc thành phố triển khai thí điểm vùng phát thải thấp (LEZ) tại vùng lõi phường Hoàn Kiếm từ ngày 1-7 tới được đánh giá là bước đi quan trọng, nhằm kiểm soát khí thải tại nguồn, cải thiện chất lượng môi trường sống và thúc đẩy chuyển đổi giao thông xanh. Trao đổi về nội dung này, Tiến sĩ Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch Hội Không khí sạch Việt Nam khẳng định, đây không chỉ là giải pháp môi trường, mà còn là công cụ quản lý đô thị hiện đại, góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển bền vững và cam kết phát thải ròng bằng “0” của Việt Nam vào năm 2050.

Không thể chậm trễ

Tiến sĩ Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch Hội Không khí sạch Việt Nam. Ảnh: ST

- Thưa ông, nhiều năm qua, thành phố Hà Nội luôn nằm trong nhóm các đô thị có chất lượng không khí không được tốt. Từ góc độ chuyên gia môi trường, ông đánh giá như thế nào về tính cấp thiết của việc triển khai vùng phát thải thấp tại thành phố Hà Nội vào thời điểm hiện nay?

- Tôi cho rằng, đây là việc làm rất cấp thiết và không thể trì hoãn thêm. Thành phố Hà Nội đang phải đối mặt với áp lực rất lớn về ô nhiễm không khí, đặc biệt tại khu vực nội đô lịch sử, nơi mật độ dân cư, phương tiện giao thông và các hoạt động kinh tế - xã hội tập trung rất cao. Nhiều nghiên cứu cho thấy, giao thông là một trong những nguồn phát thải lớn nhất đối với các chất ô nhiễm, như bụi mịn PM2.5, NOx, CO và các khí nhà kính. Trong khi đó, số lượng ô tô, xe máy sử dụng nhiên liệu hóa thạch tại Hà Nội vẫn không ngừng gia tăng. Nhiều phương tiện đã cũ, không được bảo dưỡng thường xuyên, phát thải vượt tiêu chuẩn, nhưng vẫn lưu thông hằng ngày. Nếu không có những giải pháp mạnh mẽ để kiểm soát phát thải từ giao thông, thì chất lượng không khí tiếp tục suy giảm, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng và chất lượng sống của người dân. Vì vậy, triển khai vùng phát thải thấp là bước đi cần thiết, nhằm giảm phát thải ngay tại nguồn gây ô nhiễm. Điều tôi muốn nhấn mạnh thêm đối với Hà Nội, một đặc điểm rất quan trọng khi triển khai vùng phát thải thấp là không thể chỉ nhấn mạnh biện pháp hạn chế phương tiện chạy nhiên liệu hóa thạch, mà phải đồng thời tăng cường mạnh giao thông công cộng xanh, thuận tiện và có khả năng tiếp cận cao.

- Theo các nghiên cứu và kinh nghiệm quốc tế, việc kiểm soát phương tiện phát thải cao thông qua vùng phát thải thấp sẽ mang lại những lợi ích cụ thể gì đối với chất lượng không khí và sức khỏe người dân, thưa ông?

- Kinh nghiệm tại nhiều thành phố lớn, như: London, Paris, Berlin, Milan hay Tokyo cho thấy, vùng phát thải thấp là một trong những công cụ hiệu quả để giảm ô nhiễm không khí đô thị. Khi các phương tiện phát thải cao bị hạn chế hoặc từng bước loại bỏ khỏi khu vực trung tâm, lượng bụi mịn và khí độc hại trong không khí giảm đáng kể. Điều này đồng nghĩa với việc người dân được hít thở bầu không khí sạch hơn, giảm nguy cơ mắc các bệnh về hô hấp, tim mạch, đột quỵ và nhiều bệnh mạn tính khác. Đặc biệt, trẻ em, người cao tuổi và những người có bệnh nền là các nhóm được hưởng lợi nhiều nhất từ việc cải thiện chất lượng không khí. Lợi ích còn vượt xa phạm vi môi trường. Khi giao thông được tổ chức hợp lý hơn, tình trạng ùn tắc giảm xuống, năng suất lao động được nâng cao, chi phí y tế và chi phí xã hội do ô nhiễm cũng giảm theo. Đây là những giá trị rất lớn mà nhiều khi chúng ta chưa nhìn thấy ngay bằng những con số cụ thể.

- Nhiều ý kiến cho rằng, thành phố Hà Nội không còn nhiều dư địa mở rộng hạ tầng giao thông trong khu vực nội đô lịch sử. Trong bối cảnh đó, LEZ có phải là giải pháp khả thi để vừa giảm ô nhiễm, vừa giảm ùn tắc giao thông không, thưa ông?

Ôtô, xe máy cá nhân sử dụng nhiên liệu hóa thạch sẽ hạn chế tại khu vực thi điểm. Ảnh: ST

- Tôi cho rằng, đây là giải pháp rất phù hợp với điều kiện thực tế của thành phố Hà Nội. Khu vực nội đô lịch sử hiện nay gần như không còn khả năng mở rộng mặt cắt đường. Chúng ta không thể giải quyết ùn tắc bằng cách liên tục mở rộng hạ tầng giao thông như trước đây. Trong bối cảnh đó, nhiều đô thị trên thế giới đã chuyển từ tư duy “tăng cung hạ tầng” sang “quản lý nhu cầu giao thông”. Vùng phát thải thấp chính là một công cụ quan trọng trong cách tiếp cận này. Khi người dân có điều kiện tiếp cận các phương thức giao thông công cộng, đi bộ, xe đạp và phương tiện sử dụng năng lượng sạch một cách thuận tiện, an toàn và hợp lý về chi phí, nhu cầu sử dụng phương tiện cá nhân chạy nhiên liệu hóa thạch sẽ giảm. Điều đó không chỉ giúp giảm ô nhiễm, mà còn góp phần giảm áp lực lên hệ thống giao thông đô thị.

- Theo ông, chính sách này có ý nghĩa như thế nào đối với mục tiêu xây dựng Hà Nội trở thành đô thị xanh, văn minh và đáng sống?

- Đây là một bước chuyển rất quan trọng trong tư duy phát triển đô thị. Một thành phố hiện đại không thể dựa hoàn toàn vào phương tiện cá nhân sử dụng nhiên liệu hóa thạch. Những đô thị đáng sống trên thế giới đều ưu tiên không gian cho người đi bộ, xe đạp, giao thông công cộng và các phương tiện thân thiện với môi trường. Vùng phát thải thấp chính là nền tảng để thành phố Hà Nội từng bước tái cấu trúc hệ thống giao thông theo hướng đó. Đây không chỉ là giải pháp giảm ô nhiễm, mà còn là giải pháp nâng cao chất lượng sống, bảo tồn các giá trị văn hóa của khu vực trung tâm và xây dựng hình ảnh một Thủ đô văn minh, hiện đại.

Từ thí điểm đến chuyển đổi xanh và cam kết phát thải ròng bằng “0”

Trạm sạc, điểm đổi pin, bãi đỗ xe trung chuyển và hệ thống kết nối đa phương thức sẽ được thành phố Hà Nội tăng cường đầu tư trong khu vực triển khai Vùng phát thải thấp. Ảnh: ST

- Việt Nam đã cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Theo ông, việc thành phố Hà Nội triển khai vùng phát thải thấp có vai trò như thế nào trong việc hiện thực hóa cam kết này?

- Giao thông vận tải hiện là một trong những lĩnh vực phát thải khí nhà kính lớn của Việt Nam. Nếu muốn thực hiện cam kết phát thải ròng bằng “0”, chúng ta buộc phải giảm dần sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch trong lĩnh vực giao thông. Không có con đường nào khác.

Việc thành phố Hà Nội triển khai vùng phát thải thấp chính là bước đi cụ thể hóa cam kết đó ở cấp địa phương. Thông qua việc khuyến khích sử dụng xe điện, xe buýt điện, giao thông công cộng và các phương thức di chuyển xanh, thành phố đang tạo tiền đề để giảm phát thải khí nhà kính trong dài hạn. Điều quan trọng là thành phố Hà Nội đang đi trước, tạo ra mô hình thực tiễn để các địa phương khác có thể tham khảo trong tương lai.

- Một số người dân vẫn băn khoăn rằng LEZ có thể ảnh hưởng đến việc đi lại và sinh kế. Thành phố cần chuẩn bị những điều kiện gì để tạo sự đồng thuận xã hội?

- Đây là vấn đề rất quan trọng. Chúng ta không thể chỉ đưa ra các quy định hạn chế mà thiếu các giải pháp hỗ trợ đi kèm. Muốn chính sách thành công, người dân không chỉ cần nhận thấy lợi ích của việc chuyển đổi, mà còn phải có đủ điều kiện và lựa chọn phù hợp để thực hiện sự chuyển đổi đó.

Theo tôi, có ba nhóm giải pháp cần ưu tiên. Thứ nhất, là phát triển mạnh giao thông công cộng. Người dân chỉ từ bỏ phương tiện cá nhân khi có lựa chọn thay thế thuận tiện, an toàn và chi phí hợp lý. Thứ hai, là đầu tư đồng bộ hạ tầng phục vụ chuyển đổi xanh, như: Trạm sạc, điểm đổi pin, bãi đỗ xe trung chuyển và hệ thống kết nối đa phương thức. Thứ ba, là các chính sách hỗ trợ tài chính cho người dân và doanh nghiệp khi chuyển đổi phương tiện.

Khi những điều kiện này được chuẩn bị đầy đủ, sự đồng thuận xã hội sẽ cao hơn rất nhiều.

- Ông đánh giá như thế nào về mức độ sẵn sàng của Hà Nội cho việc triển khai LEZ từ ngày 1-7 tới?

- Theo tôi, thành phố Hà Nội đã có sự chuẩn bị khá kỹ càng trong năm qua. Thành phố đã ban hành các cơ sở pháp lý quan trọng; xây dựng lộ trình thực hiện theo từng giai đoạn; chuẩn bị hạ tầng bãi đỗ xe, điểm trung chuyển, trạm sạc điện; mở rộng mạng lưới xe buýt điện và nghiên cứu các chính sách hỗ trợ chuyển đổi phương tiện. Đặc biệt, việc lựa chọn triển khai thí điểm trước tại phường Hoàn Kiếm là hợp lý, bởi đây là khu vực có nhiều điều kiện thuận lợi để đánh giá tác động, rút kinh nghiệm trước khi mở rộng ra toàn Vành đai 1. Tất nhiên, sẽ còn nhiều khó khăn phát sinh trong quá trình thực hiện. Song, điều quan trọng là thành phố Hà Nội đã có quyết tâm chính trị rất cao và đang đi đúng hướng.

Xe bus điện được thành phố thay thế các xe bus sử dụng nhiên liệu hóa thạch. Ảnh: ST

- Từ kinh nghiệm quốc tế, đâu là những bài học quan trọng nhất mà thành phố Hà Nội cần lưu ý?

- Theo tôi có ba bài học lớn.
Thứ nhất, phải đầu tư và nâng cao chất lượng giao thông công cộng, đặc biệt là giao thông công cộng xanh, trước khi áp dụng các biện pháp hạn chế mạnh hơn đối với phương tiện cá nhân. Kinh nghiệm từ nhiều thành phố trên thế giới cho thấy, giao thông công cộng luôn là nền tảng và đóng vai trò trung tâm trong quá trình chuyển đổi. Thứ hai, cần đẩy mạnh truyền thông và đối thoại với cộng đồng. Người dân cần hiểu rõ vì sao phải triển khai vùng phát thải thấp, những lợi ích về sức khỏe, môi trường và chất lượng sống mà chính sách mang lại, cũng như các hỗ trợ trong quá trình chuyển đổi. Thứ ba, phải xây dựng lộ trình thực hiện rõ ràng, minh bạch và đủ dài để người dân, doanh nghiệp chủ động chuẩn bị và thích ứng. Một lộ trình hợp lý sẽ giúp giảm tác động xã hội, tạo sự đồng thuận và nâng cao tính khả thi của chính sách.

- Ông muốn gửi gắm thông điệp gì tới người dân, doanh nghiệp và các cấp chính quyền để vùng phát thải thấp thực sự trở thành động lực phát triển Thủ đô xanh?

- Tôi muốn nhấn mạnh rằng, vùng phát thải thấp không phải là câu chuyện cấm đoán hay tạo thêm rào cản cho người dân. Mục tiêu cuối cùng của chính sách là bảo vệ sức khỏe cộng đồng, cải thiện chất lượng môi trường và nâng cao chất lượng sống của người dân Thủ đô. Chúng ta đều mong muốn được sống trong một thành phố có bầu không khí trong lành hơn, giao thông thuận lợi hơn, nhiều không gian xanh hơn và an toàn hơn cho con em mình.

Để đạt được điều đó, mỗi người cần trở thành một phần của quá trình chuyển đổi. Chính quyền cần tiếp tục hoàn thiện chính sách và hạ tầng. Doanh nghiệp cần đồng hành trong quá trình đổi mới công nghệ và phát triển các dịch vụ xanh. Người dân cần sẵn sàng thay đổi những thói quen không còn phù hợp. Tôi tin rằng, nếu có sự đồng thuận của toàn xã hội, thành phố Hà Nội không chỉ giảm được ô nhiễm không khí, mà còn tạo dựng được hình ảnh một Thủ đô xanh, văn minh, hiện đại và đáng sống hơn trong tương lai.

- Trân trọng cảm ơn ông!