Tiếng gọi từ dòng sông

Tháng 8 năm 1470, Vua Chiêm Thành đem quân đánh úp Châu Hóa của Đại Việt. Ba tháng sau, Vua Lê Thánh Tông phát động đại quân Nam tiến, chinh phạt Chiêm Thành. Đến đầu tháng 3 năm 1471, quân Chiêm đã bị đánh tan, kinh đô Chiêm bị hạ, Vua Chiêm bị bắt sống. Cuộc chiến kết thúc, mở rộng bờ cõi Đại Việt đến tận đèo Cù Mông (tỉnh Gia Lai ngày nay).

Trên đường thủy trở về Thăng Long, đoàn quân dừng nghỉ ở cửa Linh Giang (sông Gianh). Quanh thuyền ngự của vua là các thuyền chiến, thuyền quân lương... neo đậu san sát. Bấy giờ, có một chiếc thuyền nhỏ đang bơi ngược dòng sông, trên mũi thuyền cắm cờ hiệu ghi dòng chữ: Quan văn Lê Văn Hành.

Đứng trên mạn thuyền, giữa bầu trời cao xanh lồng lộng, gió Nam thổi nhẹ mơn man mang theo vị mặn mòi của biển cả, vị quan Lê Văn Hành hết nhìn núi, nhìn sông, lại dõi mắt nhìn dải đất kẹp giữa dãy núi đá vôi sừng sững và dòng Linh Giang. Đó là một dải đất cao, bằng phẳng, trải dài, cây dại, lau lách... mọc xanh tươi tốt, nhiều nhất là cây vang (còn gọi là cây tô mộc, một loại thực vật thân gỗ thuộc họ Đậu, có tên khoa học là Caesalpinia sappan). Chốn sơn thủy hữu tình là đây! Nơi núi sông hẹn hò từ thuở khai thiên lập địa. Địa linh là đây! Nơi thích hợp để lập nghiệp lâu dài...

Minh hoạ: H.H

Minh hoạ: H.H

Bất chợt, vị quan bật ra tiếng thở dài: Triều đình đã ban chiếu khuyến nông, mở mang bờ cõi về phía Nam để tạo ra những tấm khiên phên dậu bảo vệ biên thùy Đại Việt, mà nơi này sao vẫn hoang vu? Thuyền chiến, đao kiếm, cung tên... có thể dẹp tan giặc dữ, nhưng nếu thiếu những con người với mái nhà, chiếc cày, cái cuốc, con dao và tấm lòng son sắt thì làm sao giữ được cơ đồ bền vững, trường tồn? Cụ dậm chân xuống đáy thuyền, mắt đau đáu nhìn dòng sông và nói lớn như một lời nguyện ước:

 - Ta sẽ trở lại vùng đất Cồn Vang này!

Trở về kinh đô, quan văn Lê Văn Hành dâng sớ xin vua từ quan vào xứ Cồn Vang khai khẩn đất hoang và được vua chấp thuận. Từ giã đất Kinh kỳ phồn hoa, đô hội, trả lại áo mũ vua ban, cụ khoác lên mình chiếc áo vải sòng, cùng với các môn đệ tìm về đất Cồn Vang. Cụ chiêu dân, chặt cây, đốn gỗ, bạt núi, lấp đầm, lập nên nhà cửa ruộng vườn...

Vài năm sau đó, tuy chưa có tên xóm, tên làng nhưng dân cư ngày một đông đúc, ruộng vườn đã liền lạc thành một dải kéo dài gần mười dặm, bề ngang hơn hai dặm (một dặm cổ tương đương 444,44 mét). Nhận thấy đã đủ điều kiện và cần thiết phải lập sổ bộ ruộng đất, cụ đã cùng với người con rể nguyên là quan điền địa Lạng Động hầu Nguyễn Huy Tưởng tiến hành đo đạc, dâng sớ xin triều đình cấp sổ bộ và định tên làng, tên xóm...

Nghĩ lại những ngày đầu mới đặt chân đến xứ này, cụ không khỏi bồi hồi, xao xuyến. Những đêm đông giá lạnh, cái lạnh rất khác với miền Bắc quê cụ, cái lạnh của không khí hòa cùng hơi lạnh buốt từ lèn đá phả ra. Rồi cái nắng, cái nóng cũng khác, gió Lào hầm hập, rồi mùa lụt, mùa bão... Đã có những môn đệ và dân phu theo cụ từ ngày đầu phải bỏ mạng vì bệnh tật, vì sơn lam chướng khí, vì thiên tai, thú dữ... Đã nhiều đêm cụ mất ngủ vì nỗi nhớ Thăng Long, nhớ những ngày còn giữ chức quan triều đình mũ cao áo rộng, người hầu kẻ hạ. Nhưng lý trí lại mách bảo, níu kéo chân cụ ở lại với mảnh đất này. Có nhiều đêm cụ trằn trọc chỉ vì lo nghĩ cho cái ăn, cái mặc của dân làng... Công sức bỏ ra nay đã được đền đáp, lời nguyện ước năm nào trên dòng Linh Giang đã thành hiện thực. Cụ mỉm cười mãn nguyện.

Mười năm sau (1481), cuộc sống của dân làng đã ổn định, không còn phải quá lo lắng vì cái ăn cái mặc. Xuất thân là học trò Quốc Tử Giám, tư duy giáo dục của một nhà nho nhắc nhở cụ phải nâng cao dân trí. Cụ lại một mình lặn lội đi tìm thầy giỏi về mở trường dạy học cho con em trong làng. Người mà cụ tìm đến là cựu quan Quốc Tử Giám, thầy Trần Cảnh Huống.

Gặp lại thầy, cụ Lê Văn Hành thưa rằng:

- Sau khi từ quan, tôi vào đây khai canh lập làng, nay làng xóm đã ổn định, dân cư ngày một đông đúc. Cổ nhân có nói: "Nhân bất học, bất tri lý", vậy nên tôi tới đây kính mời thầy về làng tôi mở trường dạy học.

- Nhưng tôi đã có tuổi. E rằng...- cụ Trần trả lời ngập ngừng.

- Thưa! "Thầy giáo già, con hát trẻ", mong thầy chiếu cố.

- Thôi được! Nể lời quan.

Cuộc hội ngộ giữa hai thầy trò, hai người tri kỷ, hai cựu quan triều đình: Một người là tiền khai canh lập làng, tổ họ Lê; một người là tiền khai trí, sau này trở thành tổ họ Trần của làng Lệ Sơn. Từ đây, vùng đất mà mười năm trước chỉ có tiếng chim kêu vượn hót, tiếng gió Lào, tiếng mưa bão... nay đã vang lên tiếng học bài ê a rộn rã khắp làng. Ôi! Vùng đất Cồn Vang bên dòng Linh Giang, làng Lệ Sơn, đã có hồn có cốt. Nơi đây không chỉ là nơi sinh tồn vật chất mà đã có ánh sáng văn hóa soi rọi, hứa hẹn tương lai sẽ bừng lên rực rỡ như lời ước nguyện năm nào...

Nhiều năm sau, nhận thấy sức khỏe giảm sút, sớm muộn sẽ có ngày quy tiên, cụ Hành gọi sáu người con trai và con rể Nguyễn Huy Tưởng vào gian nhà chính. Trên bàn thờ, khói hương trầm phảng phất... Cụ vuốt chòm râu bạc, ánh mắt nghiêm nghị nhìn sáu người con trai vạm vỡ và người con rể thảo hiền đang đứng chắp tay. Cụ chậm rãi lên tiếng:

- Các con ngồi xuống. Điều cha muốn nói với các con là: Mảnh đất này từ chỗ hoang vu, nay đã thành vườn, thành ruộng, dân cư sầm uất trải dài từ đầu đến cuối làng... Cha nay tuổi như bóng xế qua thềm, việc chọn người làm Thành hoàng là việc hệ trọng nhất đời cha.

Người con cả bước lên chắp tay cung kính:

- Thưa cha, sáu anh em con từ nhỏ đã theo cha, một lòng giữ vững gia phong, tiếp nối chí lớn của cha để lại.

Cụ Hành mỉm cười, gật đầu mãn nguyện rồi quay người sang phía Nguyễn Huy Tưởng, chàng rể có vẻ mặt phong trần nhưng ánh mắt và vừng trán thì ngời sáng biểu hiện của người có học. Cụ nói:

- Sáu đứa con của ta đều là bậc trượng phu, sức dài vai rộng, trung hiếu vẹn toàn... Nhưng nếu dắt một dòng họ thì chỉ cần có bầu máu nóng, còn muốn giữ một ngôi làng qua trăm ngàn năm dâu bể thì cần phải có một cái đầu có chữ nghĩa, có một tấm lòng thương dân, hiểu dân, và hơn hết là thông hiểu mảnh đất này như nhìn đường chỉ trong lòng bàn tay của mình. Người đó phải là Nguyễn Huy Tưởng! Ta không dám so sánh với các bậc tiền nhân, nhưng việc nhường ngôi báu đã có ở các đời vua trước, ví như Thái hậu Dương Vân Nga nhường ngôi cho Lê Hoàn, như Công chúa Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi cho Trần Cảnh... Vậy nên việc ta chọn và nhường danh Thành hoàng làng cho con rể thì cũng là lẽ thường.

Nghe cha vợ nói xong, Nguyễn Huy Tưởng bước lên, quỳ lạy và nói:

- Nhạc phụ, con tài hèn đức mọn đâu dám nhận trọng trách này.

Cụ Hành cắt lời, nhìn con rể với ánh mắt kiên định

- Con vốn làm quan, chữ nghĩa đầy mình, ta chọn con không phải vì cái danh mà vì suốt mấy mươi năm qua, con đã cùng ta chịu bao khổ cực. Con thương dân và được dân thương, con hiểu họ cần gì và biết phải làm gì vì họ... Danh Thành Hoàng này ta dành cho con  vì lẽ đó!

Quay sang sáu người con trai, cụ ôn tồn hỏi:

- Các con có thông cái lý của cha không?

Người con cả bước lên đứng cạnh người em rể dõng dạc nói:

- Lời cha như trời cao, đất dày, dùng dượng Tưởng là hợp lẽ trời đất, hợp nhân tình thế thái làng ta. Anh em con xin làm bờ vai cùng dượng giữ đất, giữ làng đưa làng trở nên giàu có, không làm hổ thẹn dòng máu họ Lê.

Nghe con trai cả nói, cụ Lê Văn Hành ngửa mặt lên trời cười lớn, nước mắt rơm rớm trên khóe mắt chân chim...

Một sự chuyển giao danh Thành hoàng êm thấm mang đầy tình cốt nhục, nhưng trên hết và trước tất cả, là tấm lòng vạn đại Lệ Sơn.

Lương Duy Thắng

Nguồn Quảng Trị: https://baoquangtri.vn/van-hoa/202611/tieng-goi-tu-dong-song-3e62c07/