Tìm 'động lực sinh tồn' giữa biến động địa chính trị toàn cầu

Đó không còn là khó khăn đơn lẻ, mà là sự cộng hưởng khốc liệt của hàng loạt cú sốc ngoại sinh: từ những căng thẳng địa chính trị làm đứt gãy chuỗi cung ứng, đến giá cước vận tải - logistics và giá nguyên liệu thô tăng phi mã, hay áp lực tỷ giá đè nặng lên dòng tiền, đặc biệt là những hàng rào thuế quan mới đầy rủi ro từ thị trường quốc tế. Câu hỏi bức thiết được đặt ra lúc này là: Đâu là hướng đi đúng đắn để doanh nghiệp Việt Nam không chỉ trụ vững, mà còn tìm thấy lối rẽ chiến lược để tiến xa hơn trên bản đồ thương mại toàn cầu?

May hàng xuất khẩu tại Công ty May Tiến Thuận (Tổng Công ty Cổ phần May Việt Tiến) Phan Rang, tỉnh Khánh Hòa. Ảnh: Trần Việt/TTXVN

"Gọng kìm" logistics và áp lực tỷ giá bủa vây

Thực tiễn thị trường đang phơi bày một thực tế nghiệt ngã, đó là sức chống chịu của các doanh nghiệp đang bị "bào mòn" bởi gánh nặng chi phí. Cuộc xung đột tại Trung Đông, hay những bất ổn an ninh hàng hải kéo dài tại Biển Đỏ, đã làm đứt đoạn tính liền mạch của chuỗi cung ứng. Hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam đi châu Âu và bờ Đông nước Mỹ buộc phải vòng qua Mũi Hảo Vọng, kéo dài thời gian giao hàng thêm hàng chục ngày và kéo theo cước vận tải biển tăng vọt.

Đánh giá về hệ lụy trực diện này, ông Đào Trọng Khoa, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Dịch vụ Logistics Việt Nam (VLA), nhận định rằng, cú sốc logistics hiện tại không chỉ dừng lại ở việc các hãng tàu đồng loạt tăng phụ phí rủi ro chiến tranh hay phụ phí mùa cao điểm. Đáng ngại hơn là tình trạng đứt gãy lịch trình khiến vòng quay vỏ container bị phá vỡ, đẩy các doanh nghiệp xuất nhập khẩu vào thế bị động hoàn toàn. Cùng với đó, sức ép từ việc đồng đô la Mỹ (USD) mạnh lên so với đồng Việt Nam (VND) khiến chi phí nhập khẩu nguyên vật liệu đầu vào và cước vận tải (vốn được thanh toán bằng USD) phình to. Biên lợi nhuận của các doanh nghiệp sản xuất, vốn đã mỏng, nay lại càng thêm cạn kiệt. Nếu không có những kịch bản dự phòng từ sớm, đứt gãy dòng tiền là điều khó tránh khỏi.

Không chỉ vật lộn với bài toán chi phí, các ngành hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam như đồ gỗ, dệt may, da giày, thép hay linh kiện điện tử còn đang đứng trước áp lực từ các biện pháp phòng vệ thương mại.

Sự thay đổi trong chính sách thuế quan của Mỹ cũng đòi hỏi doanh nghiệp Việt Nam phải có sự chuyển mình sâu sắc về tư duy quản trị. Theo ông Chu Thắng Trung, Phó Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương), thị trường quốc tế đang ngày càng thiết lập những tiêu chuẩn khắt khe hơn về xuất xứ hàng hóa và minh bạch tài chính. Việc Mỹ áp dụng các biện pháp phòng vệ không có nghĩa là cánh cửa xuất khẩu đã đóng sập, mà là một phép thử về năng lực tuân thủ. Để vượt qua hàng rào này, giải pháp căn cơ nhất là doanh nghiệp phải xây dựng hệ thống quản trị rủi ro chuyên nghiệp, minh bạch hóa toàn bộ hệ thống sổ sách kế toán theo chuẩn mực quốc tế, và lưu trữ hệ thống chứng từ truy xuất nguồn gốc nguyên liệu một cách rõ ràng. Phía Bộ Công Thương luôn nhấn mạnh, khi bị điều tra thì thái độ hợp tác đầy đủ, cung cấp thông tin minh bạch chính là vũ khí tốt nhất để doanh nghiệp bảo vệ thành quả xuất khẩu của mình.

Rõ ràng, thời kỳ xuất khẩu dựa vào nhân công giá rẻ và lắp ráp gia công đơn thuần đã khép lại. Do đó, việc làm chủ nguồn nguyên liệu nội địa, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa chính là "tấm khiên" vững chắc nhất.

Trong bối cảnh biến động, sự chủ động thích ứng chính là thước đo bản lĩnh của người làm kinh doanh. Nhiều ngành hàng xuất khẩu tỷ đô của Việt Nam đang thực hiện những cú xoay trục chiến lược đầy ngoạn mục để tồn tại và phát triển. Minh chứng như ngành gỗ - một ngành chịu tác động nặng nề nhất từ các rào cản thuế quan và sự sụt giảm sức mua tại thị trường Mỹ, thay vì thụ động chờ đợi, các doanh nghiệp gỗ đang ráo riết định hình lại thị trường.

Chia sẻ về hướng đi mới của ngành, ông Ngô Sỹ Hoài, Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST), cho rằng, không thể phủ nhận sự sụt giảm đơn hàng từ Mỹ đã giáng một đòn mạnh vào ngành gỗ. Tuy nhiên, trong nguy luôn có cơ. Thay vì chỉ phụ thuộc vào một thị trường truyền thống, các doanh nghiệp đang tích cực khai mở những “mảnh đất” mới như Trung Đông, Ấn Độ, Australia và khai thác triệt để các ưu đãi từ các Hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới mà Việt Nam đã ký kết như EVFTA hay CPTPP. Bên cạnh việc đa dạng hóa thị trường, đa dạng hóa mặt hàng cũng là chìa khóa. Các doanh nghiệp đang chuyển từ việc xuất khẩu đồ gỗ ngoại thất giá trị thấp sang các sản phẩm nội thất tinh xảo, gỗ sinh thái có chứng chỉ quản lý rừng bền vững để đáp ứng xu hướng tiêu dùng xanh. Chính áp lực hiện tại đã thúc đẩy ngành gỗ phải tái cấu trúc nhanh hơn.

Chia sẻ của ông Ngô Sỹ Hoài là minh chứng cho tinh thần "biến nguy thành cơ" của khối kinh tế tư nhân. Việc khai phá các thị trường ngách, kết hợp với việc tận dụng tốt 16 Hiệp định thương mại tự do đang có hiệu lực, sẽ giúp doanh nghiệp Việt giảm thiểu rủi ro tập trung và phân tán áp lực lên nhiều khu vực địa lý khác nhau.

Bệ phóng thể chế và phát triển bền vững

Con tàu doanh nghiệp không thể tự mình vượt qua dông bão nếu thiếu đi "ngọn hải đăng" định hướng và những chính sách kiến tạo từ phía Nhà nước. Hơn lúc nào hết, sự đồng hành của Chính phủ, thông qua việc ổn định kinh tế vĩ mô, linh hoạt điều hành tỷ giá và tháo gỡ điểm nghẽn thể chế, đóng vai trò như một hệ thống "giảm xóc" cho nền kinh tế.

Đứng ở góc độ cơ quan đại diện cho tiếng nói của cộng đồng kinh doanh, ông Hoàng Quang Phòng, Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) nhận định về định hướng phát triển trong giai đoạn mới: "Những khó khăn bủa vây từ địa chính trị đến rào cản thương mại… đang là những biến số mà nền kinh tế trong nước không thể kiểm soát. Tuy nhiên, năng lực quản trị nội bộ lại là hằng số mà chúng ta có thể làm chủ. Hướng đi đúng đắn nhất lúc này là doanh nghiệp phải coi chuyển đổi số và chuyển đổi xanh (ESG) không phải là gánh nặng chi phí, mà là khoản đầu tư sinh tồn”.

Một doanh nghiệp sản xuất xanh, phát thải thấp và minh bạch sẽ dễ dàng vượt qua các hàng rào thuế quan carbon mới của châu Âu hay Mỹ. VCCI sẽ tiếp tục kiến nghị Chính phủ các giải pháp mang tính 'khoan thư sức dân' như kéo dài chính sách giảm thuế, hỗ trợ tiếp cận vốn tín dụng với lãi suất hợp lý để doanh nghiệp có nguồn lực đầu tư công nghệ, sẵn sàng đón đầu chu kỳ phục hồi kinh tế sắp tới, ông Hoàng Quang Phòng nhấn mạnh.

Có thể thấy, những thách thức chưa từng có từ đứt gãy chuỗi cung ứng, bão giá logistics, áp lực tỷ giá hay những hàng rào thuế quan bủa vây, thực chất đang đóng vai trò như một "chiếc phễu" thanh lọc thị trường. Lối rẽ để doanh nghiệp Việt tìm thấy con đường tiến xa không nằm ở đâu khác ngoài việc tự lột xác chính mình. Đó là sự chuyển dịch từ tư duy sản xuất gia công sang sáng tạo giá trị lõi, từ việc "bán những gì mình có" sang "cung cấp những giải pháp minh bạch, xanh và bền vững" mà thế giới cần. Với sự kiên cường vốn có của cộng đồng doanh nhân, cùng bệ đỡ vững chắc từ những quyết sách kiến tạo của Đảng và Nhà nước, doanh nghiệp Việt Nam chắc chắn không chỉ đứng vững trước giông bão, mà còn đủ sức vươn lên, khẳng định vị thế mới.

Ngọc Quỳnh - Đặng Thị Anh Thư (TTXVN)